«Ψηφίδες που συμπληρώνουν την Ιστορία»

Τσελιγκάδες και υλοτόμοι. Αλβανοί μαστόροι. Σαρακατσαναίοι. Καλύβια αρβανιτοβλάχικα, σπίτια μουσουλμάνων ανταλλάξιμα κι αλογοπάζαρα από το Αργυρόκαστρο, τα Γιάννενα και το Ζαγόρι, τον Βίκο, τη Σαμαριά και το Μέτσοβο ως τα νησιά του Αιγαίου. Ασπρόμαυρα φωτογραφικά καρέ που ακολουθούν την πορεία των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στη νέα τους πατρίδα, στην ηπειρωτική και τη νησιωτική Ελλάδα. Λήψεις που έγιναν κατά κύριο λόγο με μια μηχανή Κόντακ εν ώρα υπηρεσίας και στις οποίες καταγράφηκαν κτίρια κι έθιμα, τοπία, εργασίες και τελετές, ζώα και πουλιά, ψάρια και κοχύλια, καΐκια και σκαριά, συντάσσοντας «το αλφαβητάρι της παλαιάς αλλά και της σύγχρονης Ελλάδας».

Είναι οι εικόνες που αιχμαλώτισε με ποιητικότητα και εικαστική ματιά η πολυσχιδής (τα ενδιαφέροντά της κυμαίνονταν από την ποίηση και τον λαϊκό πολιτισμό έως τη ζωγραφική, το ρεμπέτικο τραγούδι και το θέατρο) Ελλη Παπαδημητρίου κατά ένα μεγάλο ποσοστό την περίοδο που είχε διατελέσει στέλεχος της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων. Φωτογραφίες που καλύπτουν την περίοδο από το 1928 έως την αρχή της δεκαετίας του 1950 και  δεν έχουν εκτεθεί (επιλογή τους έχει δημοσιευτεί σε τρία λευκώματα) ως τώρα. Περίπου 60 από αυτά τα ποιητικά στιγμιότυπα που διακρίνονται για την εικαστική ματιά τους συνθέτουν την έκθεση «”Η αδρή ουσία των πραγμάτων” με τον φακό της Ελλης Παπαδημητρίου» που ανοίγει για το κοινό από την Τετάρτη στην Πινακοθήκη Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη, σε επιμέλεια της ιστορικού Ιωάννας Πετροπούλου. Το υλικό προέρχεται από το αρχείο της φωτογράφου, που αποτελείται από 1.000 φωτογραφίες και το οποίο και πούλησε το 1976 στο Μουσείο Μπενάκη.

Πρόσφυγες και εγκαταστάσεις

«Οι φωτογραφίες της Ελλης Παπαδημητρίου μοιάζουν με ψηφίδες που συμπληρώνουν την Ιστορία. Είναι εξαιρετικά σημαντικές διότι με απλά μέσα αποτύπωσε με αμεσότητα μέσα από τον φακό της όχι μόνο δεδομένα που αφορούν τους πρόσφυγες, αλλά και των παλιών εγκαταστάσεων που υπήρχαν στην Ελλάδα» εξηγεί στα «ΝΕΑ» η επιμελήτρια της έκθεσης και συγγραφέας της μονογραφίας «Ελλη Παπαδημητρίου: μια γυναίκα του 20ού αι.» (εκδόσεις Ερμής). «Δεν λειτούργησε ως τουρίστρια. Εμενε δίπλα στους ανθρώπους που φωτογράφιζε. Επιχειρούσε να τους γνωρίσει στο μέτρο του δυνατού. Ολα αυτά τα ταξίδια αποτέλεσαν και για την ίδια ένα μάθημα πατριδογνωσίας. Γνώρισε την Ελλάδα – διότι είχε γεννηθεί στη Σμύρνη – μέσα από τις  φωτογραφικές αυτές καταγραφές. Και με την εθνολογική της ματιά επεδίωξε να αναδείξει την αδρή ουσία των πραγμάτων».

Η διανοούμενη ερασιτέχνις φωτογράφος – όπως τη χαρακτηρίζει η Ιωάννα Πετροπούλου – είχε γεννηθεί λίγο πριν από το γύρισμα του 20ού αιώνα (άγνωστο ακριβώς πότε) και έμαθε τα μυστικά της φωτογραφίας στην Αγγλία όπου σπούδασε γεωπονική. Εύπορη και άπατρις, ταξίδευε με όποιο μέσο μπορούσε από τη μια άκρη της Ελλάδας στην άλλη με στρατιωτικού ύφους περιβολή, καθώς μία από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες της ήταν ο αγώνας της για τη διαφύλαξη του προσφυγικού θησαυρού της προφορικής μνήμης και της μουσικής  παράδοσης. Γι’ αυτό και συνεργάστηκε με τη Μέλπω Μερλιέ στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και καρπός αυτής της προσπάθειας είναι το πολύτομο έργο της «Κοινός Λόγος».

Διώξεις και εξορίες

Κατά τη δεκαετία του 1930 η Ελλη Παπαδημητρίου εντάχθηκε στην Αριστερά και συνελήφθη από το καθεστώς  της 4ης Αυγούστου. Με την άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη εντάχθηκε στο ΚΚΕ και παράλληλα συνδέθηκε με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες. Το 1941 κατέφυγε στη Μέση Ανατολή όπου υπέστη αλλεπάλληλες διώξεις και εξορίες. Και ενώ αφοσιώθηκε κατά κύριο λόγο στην ενασχόλησή της με την ποίηση, στα χρόνια της Μεταπολίτευσης έπαψε πλέον να φωτογραφίζει, αλλά αποφάσισε να εκδώσει από το 1977 έως το 1979 μετά από παρότρυνση της Λένας Σαββίδη, σε τρία λευκώματα καρέ από την Ηπειρο και τη Μακεδονία όπου εστιάζει στην αγροτική ζωή, τα νησιά πριν από την τουριστική επέλαση  και τις περιοχές της Αθήνας, του Πειραιά και της Καισαριανής, όπου καταγγέλλει την ανοικοδόμηση στο όνομα της ανάπτυξης.

«Οι ενασχολήσεις της Ελλης Παπαδημητρίου μπορεί να φαίνονται ασύνδετες μεταξύ τους, αλλά το νήμα που τις συνδέει είναι το προσφυγικό ζήτημα. Και οι φωτογραφίες της είναι επίκαιρες όχι μόνο επειδή συνδέονται με την επέτειο των 100 ετών από τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά επειδή αποτυπώνει τον κόπο με τον οποίο οι πρόσφυγες βρήκαν τη δύναμη να αντισταθούν στην κακοδαιμονία» καταλήγει η Ιωάννα Πετροπούλου.