Μια ιστορία της καληνύχτας

Εχοντας ως πρώτη ύλη τις αναμνήσεις και τις αφηγήσεις της μητέρας του, η οποία έζησε το Ολοκαύτωμα ως παιδί, ο διάσημος ισραηλινός συγγραφέας Ετγκαρ Κέρετ έγραψε εννέα μικροϊστορίες – αυτές που αποτελούν τον πυρήνα στην έκθεση – εγκατάσταση «Inside Out» του Εβραϊκού Μουσείου Βερολίνου (έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023). Η παιδική ηλικία μιας γυναίκας που γεννήθηκε το 1934 στην Πολωνία εναλλάσσεται με τη βία της Ιστορίας και την επέλαση των Ναζί, με αποτέλεσμα οι ιστορίες του Κέρετ να αντιστοιχούν σε ένα διπλό «πέρασμα»: της μνήμης από τη μία γενιά στη νεότερη, αλλά και του τραύματος που πρέπει να υποστεί επεξεργασία. Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης αντικείμενα από τη συλλογή του Μουσείου, όπως τα επέλεξε ο Κέρετ, ένα έργο video art και εικονογραφήσεις σύγχρονων καλλιτεχνών.

«Οταν είσαι ενήλικος, αποτελείς απλώς μία λεπτομέρεια στο απέραντο σύμπαν, έναν κόκκο σκόνης που κάθεται στην άκρη της αχανούς κοιλάδας που ονομάζεται κόσμος. Οταν είσαι παιδί, όμως, η δημιουργία ακολουθεί την αντίστροφη διαδρομή: από μέσα προς τα έξω. Είσαι το κέντρο του κόσμου. Ο,τι είναι για σένα σημαντικό, έχει σημασία. Και ό,τι δεν έχει, απλώς δεν υπάρχει» γράφει ο Ε. Κέρετ στο εισαγωγικό σημείωμα της έκθεσης. «Η μητέρα μου μπήκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως παιδί… Κάθε Εβραίος είναι υποχρεωμένος να μεταφέρει στα παιδιά του όσα συνέβησαν στους προγόνους, ώστε να διατηρηθεί η κληρονομιά του έθνους. Η μητέρα μου δεν δίστασε να μοιραστεί την οικογενειακή μας ιστορία μαζί μου, όπως τη θυμόταν: χωρίς ονόματα, χωρίς ημερομηνίες. Από μέσα προς τα έξω. Συνεχίζοντας αυτή την παράδοση επιχειρώ να μοιραστώ αυτή την ιστορία με τον γιο μου. Και τώρα, μαζί σας».

Με την άδεια του ίδιου του συγγραφέα και του Εβραϊκού Μουσείου Βερολίνου, δημοσιεύουμε μεταφρασμένη μία από τις ιστορίες που «εκτίθενται» για τους επισκέπτες: την «Ιστορία της καληνύχτας».

Την πρώτη φορά που η μητέρα μου διηγήθηκε κάτι για τον πατέρα της πήγαινα στο νηπιαγωγείο. Θυμάμαι να ξαπλώνω στο κρεβάτι με τις πιτζάμες, ενώ εκείνη καθόταν στην άκρη και ξεκινούσε ατρόμητη την ιστορία. Λίγο μετά την εισβολή των Γερμανών στην Πολωνία, μου είπε, ένας από τους γείτονές τους, που δεν ήταν Εβραίος, άρχισε να συνεργάζεται με τους Ναζί. Ηταν ένας κοντός άντρας με μαύρα μαλλιά και μεγάλη μύτη. Οπως είπε η μητέρα μου «έμοιαζε με καρικατούρα Εβραίου», γεγονός που του επέτρεψε να χρησιμοποιεί την εμφάνισή του για να υποδεικνύει τα μέρη όπου κρύβονταν οι εβραίοι γείτονές του και να τους καταδίδει. Αφού η μητέρα μου και η οικογένειά της μεταφέρθηκαν στο γκέτο δεν τον ξαναείδαν, αν και συνέχισαν να ακούνε τρομακτικές ιστορίες για την προδοσία του. Ενα πρωί η μητέρα μου και ο πατέρας της βγήκαν από το γκέτο έχοντας ένα απλό σχέδιο: θα αγόραζαν μια φραντζόλα ψωμί στη μαύρη αγορά, θα πουλούσαν μερικές φέτες μέσα στο γκέτο για να βγάλουν τα έξοδα και θα κρατούσαν άλλες για την πεινασμένη οικογένειά τους. Ξεγλίστρησαν όντως και περπάτησαν στους δρόμους της Βαρσοβίας χωρίς να φοράνε το κίτρινο αστέρι. Κάτι τέτοιο ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο, αλλά από τη στιγμή που και οι δύο είχαν ανοιχτόχρωμα μαλλιά πίστευαν ότι δεν θα συγκέντρωναν οποιαδήποτε υποψία.

Στην πολυπληθή πλατεία της πόλης έτυχε να συναντηθούν με τον πληροφοριοδότη, ο οποίος άρπαξε αμέσως τον παππού μου απ’ τον γιακά φωνάζοντας «Εβραίοι! Εβραίοι!». Ο παππούς μου προσπάθησε να απελευθερωθεί, αλλά κατάλαβε ότι ακόμη και αν το έκανε, θα περικυκλωνόταν από περαστικούς, οι οποίοι δεν θα άφηναν να δραπετεύσει κανείς. Κοίταξε τη μητέρα μου και με ένα κλείσιμο του ματιού τής υπέδειξε να ηρεμήσει ή τουλάχιστον να σκεφτεί ότι ακόμη και σε εκείνη την τρομακτική στιγμή εκείνος νοιαζόταν μόνο για εκείνη. Στη συνέχεια άρπαξε εκείνος τον γείτονα απ’ τον γιακά και φώναξε «Εβραίος! Εβραίος! Επιασα έναν Εβραίο!». Οι συγκεντρωμένοι κοίταζαν μπερδεμένοι και τους δύο: τον ψηλό παππού μου με τα ανοιχτόχρωμα μαλλιά και τον κοντό μαυρομάλλη γείτονα (που, σύμφωνα με την περιγραφή της μητέρας μου, έμοιαζε λιγάκι σ’ εμένα), οι οποίοι είχαν αρπαχτεί ο ένας από τα ρούχα του άλλου. Σε δευτερόλεπτα αρκετοί από αυτούς έπεσαν πάνω στον γείτονα, τον ακινητοποίησαν στο έδαφος και τον κλώτσησαν στο κεφάλι και το σώμα μέχρι θανάτου. «Αυτά έκανε ο παππούς σου» είπε η μητέρα μου χαμογελαστή και σηκώθηκε. Πριν φύγει από το δωμάτιο, έσκυψε από πάνω μου, με φίλησε στο μέτωπο και μού είπε: «Ονειρα γλυκά!».