«Το ρεπορτάζ προσφέρει την πρώτη ύλη, η λογοτεχνία το βάθος»

Οι εφημερίδες λειτουργούσαν πάντα ως φορείς εκλαΐκευσης της επιστήμης και της φιλολογίας. Πώς ήταν η εμπειρία της αναδίφησης του Αρχείου δύο εφημερίδων;

Ο σπουδαίος βιβλιογράφος Δημήτρης Δασκαλόπουλος είχε γράψει κάποτε ότι τα περιοδικά είναι το οξυγόνο της λογοτεχνίας και, τηρουμένων των αναλογιών, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ισχύει κάτι τέτοιο και για τις εφημερίδες. Οχι μόνο επειδή φέρνουν ή έφερναν τη λογοτεχνία πιο κοντά στο ευρύ κοινό. Μια εφημερίδα μέσα από τις στήλες των σχολίων, των βιβλιοπαρουσιάσεων και της κριτικής μπορεί να ενημερώνει τους αναγνώστες για μια ποικιλία θεμάτων που αφορούν το λογοτεχνικό πεδίο, να σχολιάζει τα καλλιτεχνικά ζητήματα στην Ελλάδα ή σε άλλες χώρες και να διαμορφώνει τον λογοτεχνικό κανόνα προτείνοντας νέους συγγραφείς ή πριμοδοτώντας καινούριους τρόπους αναπαράστασης. Η δική μου εμπειρία της αναδίφησης του ιστορικού αρχείου των εφημερίδων ΤΟ ΒΗΜΑ και ΤΑ ΝΕΑ ξεκινάει στις αρχές της δεκαετίας του 2000 όταν συνέτασσα, ύστερα από μεταδιδακτορική υποτροφία από το ΙΚΥ, τη Βιβλιογραφία του συγγραφέα Θανάση Βαλτινού. Ο Βαλτινός ήταν φανατικός συλλέκτης αποκομμάτων και μάζευε όχι μόνο ό,τι σχετιζόταν με το δικό του έργο αλλά και μία πληθώρα στοιχείων που αφορούσε την τρέχουσα πολιτική και κοινωνική επικαιρότητα. Από το προσωπικό του Αρχείο μετέβην στην οδό Χρήστου Λαδά στην Αθήνα, όπου βρισκόταν παλιότερα το ιστορικό Αρχείο των εφημερίδων και εκεί μπορούσε κάποιος να χρησιμοποιήσει τη σχετική ηλεκτρονική υπηρεσία. Αξίζει να προσθέσουμε ότι το μυθιστόρημα του Βαλτινού Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60 (1989) είναι φτιαγμένο από πιθανόν αυτούσια ή «πειραγμένα» τέτοια αποκόμματα, και περιμένουμε τον ερευνητή που θα θελήσει, αξιοποιώντας λέξεις – κλειδιά, να διερευνήσει τις επιρροές που δέχτηκε από τον χώρο του Τύπου και τους βαθμούς επεξεργασίας που υπέστη το δάνειο υλικό.

Πώς μπορεί να συμβάλει ο Τύπος για να στηθούν «γέφυρες» ανάμεσα στη λογοτεχνία και την κοινωνία;

Η καλή λογοτεχνία δεν ενδιαφέρεται, κατά την άποψή μου, για την επιφάνεια του γεγονότος, αλλά κυρίως για το δραματικό του βάθος. Ο Τύπος στοχεύει στην επικαιρότητα και στην ενημέρωση ενός ακροατηρίου που δεν έχει κατ’ ανάγκην λογοτεχνικά ενδιαφέροντα. Η λογοτεχνία θέλει ίσως να αφήσει ένα διαρκέστερο αποτύπωμα στον ψυχικό μας βίο, να τον εμπλουτίσει και να μας κάνει ανθεκτικότερους μπροστά στις εκπλήξεις της ζωής. Και μια από αυτές τις αναπότρεπτες εκπλήξεις είναι το βάναυσο τέλος της. Στο Συνέδριο θα μιλήσω για ένα διήγημα του Θανάση Βαλτινού, το Φουραντάν, που δημοσιεύτηκε στη συλλογή Επείγουσα ανάγκη ελέου (Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2015) και η υπόθεσή του βασίζεται σε ένα πραγματικό οικογενειακό δράμα σε κάποιο ελληνικό χωριό. Μια χήρα δηλητηριάζει την εικοσάχρονη κόρη της, επειδή έμεινε έγκυος πιθανόν από κάποιον συγγενή τους. Στη δική μου φιλολογική πραγμάτευση, σεβόμενος τα προσωπικά δεδομένα, αποφεύγω την παράθεση των πραγματικών ονομάτων των προσώπων και των τόπων, όπως και τις παραπομπές στα σχετικά δημοσιεύματα του ημερήσιου ή ηλεκτρονικού Τύπου. Εξάλλου και ο ίδιος ο συγγραφέας ακολουθεί την τακτική της ψευδωνυμοποίησης. Ωστόσο, κατά βάναυσο τρόπο στο Διαδίκτυο δεν τηρείται η αρχή της ολικής απόκρυψης, με αποτέλεσμα να είναι εφικτή η εξεύρεση των αληθινών στοιχείων μέσα από μια απλή έρευνα. Ο Βαλτινός όμως αποκλίνει από την αυστηρή προσήλωση στις δημοσιογραφικές πληροφορίες που αποδεδειγμένα αντλεί από το ιστορικό αρχείο του ΒΗΜΑΤΟΣ και των ΝΕΩΝ. Στο διήγημά του απεικονίζει την ψυχική περιπέτεια και σύγχυση μιας μάνας η οποία επιχειρεί να «διορθώσει» το παραπάνω πρόβλημα, σκοτώνοντας το παιδί της και τον κοινωνικά «επικίνδυνο» καρπό που έφερε μέσα της. Ο πεζογράφος θεωρεί ότι η τιμωρία της εγκυμονούσας, όπως αυτή συντελείται στην πραγματικότητα, είναι μονομερής και άδικη, και γι’ αυτό αναλαμβάνει σε μυθοπλαστικό επίπεδο να τροποποιήσει τα δεδομένα και να αποδώσει δικαιοσύνη. Ο Βαλτινός αποκτά ελευθερίες σε σχέση με την πηγή του, κρατώντας σταθερό τον αρχικό πυρήνα της ιστορίας του κι αφήνοντας το τέλος ανοιχτό. Αποφεύγει τους σκοπέλους της εύκολης δραματοποίησης ή της προσθήκης περιγραφών των ηθών κι εθίμων της ελληνικής υπαίθρου, για να μη διολισθήσει σε ένα είδος παρωχημένης νατουραλιστικής ηθογραφίας. Οι εκφραστικοί του τρόποι έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τα ρεπορτάζ των εφημερίδων, οι οποίες υιοθετούν δημοσιογραφικά κλισέ και λογοτεχνίζον ύφος, εκπίπτοντας στην ηθικολογία, στον διδακτισμό και σε έναν επίπλαστο συναισθηματισμό. Και για να συνοψίσουμε, θα λέγαμε ότι το επίκαιρο ρεπορτάζ προσφέρει την πρώτη ορυκτή ύλη προκειμένου να ενημερώσει για ένα κοινωνικό γεγονός ή ακόμα και να το καταστήσει ευπώλητο. Αυτός ο πλατειασμός και η μεγέθυνση των πληροφοριών, βρίσκεται στον αντίποδα της λογοτεχνίας, γι’ αυτό και ο Βαλτινός προκρίνει τη σφιχτή και μετρημένη παρουσίαση του θέματος.

Θεωρείτε ότι είναι αγεφύρωτη η απόσταση ανάμεσα στον φιλολογικό / επιστημονικό λόγο και τον δημοσιογραφικό; Μπορεί να βρεθεί κοινό έδαφος προς όφελος του αναγνώστη;

Αντί δικής μου απάντησης, και μετακινώντας λίγο τους όρους της συζήτησης, θα σας μεταφέρω την άποψη της επίκουρης καθηγήτριας του Τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του ΑΠΘ Ζωής Βερβεροπούλου: «Σταδιακά και παγκοσμίως… η γραφή των δημιουργών συνάπτει στενές σχέσεις με τη δημοσιογραφία και το φαινόμενο της αλληλοδιείσδυσής τους εμφανίζει ποικίλες όψεις: στον 20ό αιώνα ο Hemingway κάνει λογοτεχνία με τη θεματική και τη μορφή του ρεπορτάζ, o Malraux συγγράφει την Ελπίδα, που θα χαρακτηριστεί «μυθιστόρημα – ρεπορτάζ», οι δημοσιογράφοι μετατρέπονται κατ’ επανάληψη σε μυθιστορηματικούς ήρωες. Παράλληλα, στη Γαλλία εδραιώνεται το περίφημο «μεγάλο ρεπορτάζ» (grand reportage), στην Αμερική η «Νέα Δημοσιογραφία» (New Journalism) – αμφότερα είδη αφηγηματοκεντρικά – και ο θεωρητικός των ΜΜΕ Marschall Mac Luhan δηλώνει σε συνέντευξή του το 1974 ότι η «Νέα δημοσιογραφία είναι μυθιστόρημα». Μέσω της «αφηγηματοποίησης», το πραγματικό μοιάζει να συμφύρεται με το επινοημένο και η διάκριση ανάμεσα στη μυθοπλασία και τη «μη μυθοπλασία» (fiction / non fiction) καθίσταται όλο και λιγότερο σαφής» («Τρόποι της δημοσιογραφίας στο σώμα της λογοτεχνίας», περιοδικό Δια-κείμενα, Θεσσαλονίκης, τχ. 10, 2008, σ. 43-44).

Η πρωτοβουλία «ΝΕΩΝ / ΒΗΜΑΤΟΣ» δείχνει και μια κατεύθυνση γενικώς για τη χρήση αρχείων – όχι μόνο εφημερίδων – στο μέλλον;

Ο Τύπος δεν έχει ακόμη απελευθερώσει τις δυνατότητές του που προσφέρει για τη μελέτη της γλώσσας και της λογοτεχνίας. Στις συναντήσεις της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου, που έγιναν με την άγρυπνη φροντίδα του Γιάννη Διαμαντή, τονίστηκε ότι η πρωτοβουλία του Ιστορικού Αρχείου του ΒΗΜΑΤΟΣ και των ΝΕΩΝ προσφέρει στην επιστημονική έρευνα έναν εντυπωσιακό γλωσσικό θησαυρό, που αποτυπώνει την πολιτισμική μας ιστορία. Αυτό το σώμα κειμένων που έχουμε μπροστά μας, μπορεί να τροφοδοτήσει ποικίλα επιστημονικά πεδία. Οπως μας έλεγε, επί παραδείγματι, ο εξαιρετικός μας δάσκαλος και νυν ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, θα προσφέραμε πολύ σημαντική υπηρεσία στη γραμματεία μας αν μαζεύαμε τις συνεντεύξεις συγγραφέων που φιλοξενούνται στις εφημερίδες. Με τη σειρά μου θα έλεγα ότι τα στατιστικά στοιχεία που θα προέκυπταν και εν συνεχεία η ανάλυση του περιεχομένου θα έδιναν την εικόνα της δύναμης που έχει το είδος αυτό της επικοινωνίας. Το παιχνίδι όμως μπορεί να γίνει περισσότερο περίπλοκο, επειδή μέσα στις συνεντεύξεις μπορεί να ανιχνευτεί κάποιου είδους «μυθοπλαστική δραστηριότητα».