«Γιατί αποδείχθηκαν λανθασμένες {LF}οι προβλέψεις από το 1988;»

Υπάρχει διάχυτος σήμερα ανά την υφήλιο ένας δικαιολογημένος φόβος περί περιστολής της δημοκρατίας ή «οπισθοδρόμησης», και δημοσιεύματα στον Τύπο μάς παρουσιάζουν το ένα μετά το άλλο παραδείγματα χωρών που διολισθαίνουν στην απολυταρχία… Γιατί αποδείχθηκαν τόσο λανθασμένες οι προβλέψεις από το 1988; Η απροσδόκητη πτώση του Τείχους του Βερολίνου ήταν ένας σημαντικός λόγος, αλλά το πρόσφατο κύμα εκδημοκρατισμού δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στο τέλος της αντιπαλότητας μεταξύ δύο υπερδυνάμεων. Το βαθύτερο δίδαγμα που προσφέρει η ιστορία είναι ότι, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, οι οποίες δεν είναι καθόλου σπάνιες, η δημοκρατική διακυβέρνηση είναι κάτι που προκύπτει φυσικά στους ανθρώπους. Πολλές από τις κοινωνίες οι οποίες πραγματοποίησαν τη μετάβαση στη δημοκρατία μετά το 1989 είχαν αναπτύξει μορφές πρώιμης δημοκρατίας πολύ καιρό προτού έρθουν σε επαφή με Ευρωπαίους. Η τεχνολογία της σύγχρονης δημοκρατίας, με τις εκλογές και τα κόμματα, είναι κάτι το νέο, αλλά η βασική αρχή της δημοκρατίας ―ότι την εξουσία πρέπει να την έχει ο λαός― δεν είναι.

Υπάρχει ένα ακόμα δίδαγμα από τις χώρες που εκδημοκρατίστηκαν πρόσφατα: ακριβώς όπως η πρώιμη δημοκρατία υφίστατο εν είδει κράτους, ο εκδημοκρατισμός μετά το 1989 είναι πιο πιθανό να επιβιώσει όταν η αρχική ισχύς του κεντρικού κράτους είναι μικρή. Οι αφρικανικές χώρες που είχαν πιο αδύναμες κρατικές δομές περί το 1989 είναι πιο πιθανό να είναι δημοκρατίες σήμερα, ενώ στη Μέση Ανατολή η μακραίωνη ανθεκτικότητα κρατικών δομών καταναγκασμού αποτέλεσε τροχοπέδη για τη δημοκρατία.

Ένα τελευταίο σημείο που πρέπει να επισημάνουμε για την εξάπλωση της σύγχρονης δημοκρατίας είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις θεσμοί εκλογικής λογοδοσίας έχουν επικαθήσει πάνω σε προϋπάρχοντες θεσμούς πρώιμης δημοκρατίας…

Η ανθεκτικότητα
της απολυταρχίας

Η δεύτερη πρόβλεψη που διατυπώθηκε για τη δημοκρατία το 1989 αφορά την Κίνα και αποδείχθηκε κι αυτή εξίσου λανθασμένη. Κάποιοι αναρωτήθηκαν αν η κατευθυνόμενη από τις δυνάμεις της αγοράς οικονομική ανάπτυξη θα οδηγούσε αναγκαστικά στην πολιτική φιλελευθεροποίηση και η Κίνα θα άρχιζε να μοιάζει περισσότερο με τη Δύση…Τα διδάγματα της ιστορίας μάς βοηθούν να καταλάβουμε γιατί η απολυταρχία άντεξε στην Κίνα. Για μια μακρά περίοδο κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων χιλιετιών, η Κίνα ήταν πλουσιότερη από την Ευρώπη, μολονότι η μορφή της διακυβέρνησης στην Κίνα ήταν απολυταρχική και γραφειοκρατική, ενώ οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες έπρεπε να κυβερνούν μέσω συνελεύσεων. Η Εμπορική Επανάσταση του Μεσαίωνα αναγνωρίζεται συχνά ως παράγοντας που συνέτεινε στην προαγωγή της πρώιμης δημοκρατίας, αλλά θα δούμε ότι και η Κίνα είχε μια δική της μεσαιωνική εμπορική επανάσταση. Η επανάσταση αυτή σχετιζόταν με υψηλότερα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος απ’ ό,τι στη Δυτική Ευρώπη, αλλά αυτό δεν ώθησε την Κίνα να αποσείσει την απολυταρχία, οπότε γιατί να αναμένουμε ότι η πιο πρόσφατη μεγέθυνση της κινεζικής οικονομίας θα έχει διαφορετικό αποτέλεσμα;

Το άλλο καθοριστικό στοιχείο για την κατανόηση της Κίνας αφορά το ζήτημα της αλληλουχίας. Η απολυταρχία είναι μια πολύ ανθεκτική μορφή διακυβέρνησης αν έχει προηγηθεί χρονικά η ανάπτυξη κράτους. Δεν λέω εδώ ότι η προγενέστερη εμπειρία με μια κρατική γραφειοκρατία καθιστά αδύνατη τη μεταγενέστερη στροφή στη σύγχρονη δημοκρατία, ούτε λέω ότι η απουσία κρατικής εξέλιξης καθιστά βέβαιη την ανάπτυξη θεσμών σύγχρονης δημοκρατίας· απλώς είναι πολύ πιο πιθανό. Στην Ευρώπη το μοτίβο ήταν πολύ διαφορετικό, καθώς μορφές δημοκρατικής διακυβέρνησης προϋπήρχαν αιώνες πριν από την οικοδόμηση γραφειοκρατιών. Τελικά, η Κίνα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απόκλιση από μια τυπική πορεία πολιτικής εξέλιξης που καθιέρωσαν οι Ευρωπαίοι, αλλά απλώς ως μια εναλλακτική πορεία διακυβέρνησης και μάλιστα πολύ σταθερή.

Το μέλλον της αμερικανικής δημοκρατίας

Τέλος, τα διδάγματα της ιστορίας μπορούν να μας πουν κάτι για το μέλλον της δημοκρατίας στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με μια άποψη, οι ΗΠΑ ήταν μια ακμαία δημοκρατία χάρη στο Σύνταγμα που μας έδωσαν οι Ιδρυτές Πατέρες, αλλά ξαφνικά χάσαμε τον δρόμο μας…

Το Σύνταγμα του 1787 εδραίωσε τη δημοκρατική άσκηση της εξουσίας σε μια μεγάλη γεωγραφική έκταση, πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι ίσχυε στις πρώιμες δημοκρατίες, και αυτό συνδυάστηκε με μια μορφή συμμετοχής η οποία ήταν ευρεία και συνάμα σποραδική. Aλλά το Σύνταγμα δεν έλυσε ως διά μαγείας το πρόβλημα της κλίμακας. Τρία μόλις χρόνια μετά την υιοθέτηση του Συντάγματος, σε ένα δοκίμιο με τίτλο «Κοινή γνώμη», ο ίδιος ο Τζέιμς Μάντισον θα υπογράμμιζε ότι σε οποιαδήποτε δημοκρατία η οποία καλύπτει μια αχανή έκταση χρειάζονται επενδύσεις για να διασφαλιστεί ότι το κοινό μπορεί να ενημερωθεί για την κυβέρνηση. Στήριξε συνεπώς τις προσπάθειες του Κογκρέσου να επιδοτήσει τη διανομή εφημερίδων. Κάποιοι θεωρούν ότι αυτό συνέβαλε στη σταθεροποίηση της πρώιμης Αμερικανικής Δημοκρατίας. Άλλοι τάχθηκαν για τον ίδιο ακριβώς λόγο υπέρ της κρατικής στήριξης της εκπαίδευσης στην πρώιμη Αμερικανική Δημοκρατία, και αυτό γέννησε το κίνημα των Κοινών Σχολείων.

Το ευρύτερο δίδαγμα από το δοκίμιο του Μάντισον για την κοινή γνώμη είναι πως σε μια μεγάλη δημοκρατία η ιδέα ότι το κοινό μπορεί να έχει έγκυρη ενημέρωση ώστε να εμπιστεύεται την κυβέρνηση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Το βλέπουμε αυτό σήμερα από το γεγονός ότι στις μεγαλύτερες δημοκρατίες τα ποσοστά εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση τείνουν να είναι χαμηλότερα απ’ ό,τι στις μικρότερες δημοκρατίες. Το βλέπουμε επίσης από το γεγονός ότι στις ΗΠΑ και αλλού οι πολίτες τείνουν να εμπιστεύονται τις τοπικές και πολιτειακές κυβερνήσεις περισσότερο απ’ όσο εμπιστεύονται τις κεντρικές κυβερνήσεις, και το ίδιο ισχύει για τα τοπικά, σε αντιδιαστολή με τα εθνικής εμβέλειας, μέσα ενημέρωσης […] Αλλά τι ισχύει με τις ΗΠΑ σήμερα;

Μια πιθανή απάντηση είναι να πούμε ότι διατρέχουμε σοβαρό κίνδυνο να ολισθήσουμε στην απολυταρχία επειδή έχουμε ισχυρό κράτος. Η ιστορία υποδεικνύει μια πιο μετρημένη απάντηση. Υποδηλώνει εν προκειμένω ότι σημασία έχει προπαντός η αλληλουχία της πολιτικής εξέλιξης. Από τη στιγμή που απολυταρχικοί ηγεμόνες έχουν δημιουργήσει μια πανίσχυρη κρατική γραφειοκρατία, είναι δύσκολο να υπάρξει στη συνέχεια μετάβαση στη δημοκρατία, αλλά αν έχει προηγηθεί η άσκηση της εξουσίας μέσω συμβουλίων ή συνελεύσεων, ειδικά αν περιλαμβάνει τυπικές διαδικασίες οι οποίες καλύπτουν μια μεγάλη περιοχή, τότε η δημοκρατία έχει περισσότερες πιθανότητες να εμφανιστεί και να επιβιώσει παρά την ανάπτυξη γραφειοκρατίας.

{1BSYG}David Stasavage{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η παρακμή {LF}και η άνοδος {LF}της δημοκρατίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αλέξανδρος Μανωλάτος{CR}Κυκλοφορεί από {LF}τις Πανεπιστημιακές {LF}Εκδόσεις Κρήτης {LF}στις 15 Νοεμβρίο{3BEKD}υ