Η ζωγραφική δύναμη {LF}του μαύρου

Ο Πιερ Σουλάζ, ο γάλλος ζωγράφος μιας σειράς έργων που ονόμασε «Outrenoir» ή «Πέρα από το μαύρο», πέθανε σε ηλικία 102 ετών, όπως ανακοίνωσε χθες ο διευθυντής του μουσείου που είναι αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του στη γενέτειρά του Ροντέζ, στη Νοτιοδυτική Γαλλία. Γεννημένος την παραμονή των Χριστουγέννων του 1919, δημιούργησε επίσης τα 104 βιτρό που κοσμούν το αβαείο Σεν Φουά στο Κονκ αν Ρουέργκ στην ίδια περιοχή. Ο κορυφαίος υποστηρικτής του Tâchisme (από τη γαλλική λέξη tâche, που σημαίνει κηλίδα ή λεκές), ο Πιερ Σουλάζ είχε αναφέρει ότι αποφάσισε να γίνει ζωγράφος όταν στα 12 του βρέθηκε σε αυτήν την εκκλησία που ήταν κοντά στη γενέτειρά του. Οι εντυπώσεις της μνημειακότητας, της σταθερότητας, της πρωτόγονης δύναμης και των καθαρών όγκων που χαρακτηρίζουν τον ρωμανικό ρυθμό, καθώς και το μυστήριο και η νηφαλιότητα των σκοτεινών εσωτερικών χώρων των εκκλησιών μεταφέρθηκαν αργότερα στο ώριμο στυλ της ζωγραφικής του.

Ο Φιλίπ Νταγκέν αναφέρει στη «Le Monde» πως οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 ήταν οι δεκαετίες κατά τις οποίες ο Σουλάζ δούλεψε το δεύτερο στυλ του. Τότε άφησε πίσω τους πρώτους πειραματισμούς μικρού μεγέθους στα τέλη της δεκαετίας του 1940, τα εικονογράμματα με λεκέδες καρυδιάς που επικράτησαν ως μια από τις σημαντικές στιγμές του έργου του. Οι διαστάσεις των καμβάδων του αυξήθηκαν και μαύρα σχήματα παρενέβησαν πάνω σε χρωματιστές περιοχές που δεν ήταν πλέον απαραίτητα λευκές αλλά και κόκκινες, μπλε ή ωχρές. Το μαύρο μπορούσε να είναι ένα συμπαγές χρώμα ή να το διαπερνά το χρώμα που βρισκόταν από κάτω.

Ο ίδιος περιέγραψε αυτά τα έργα το 1962 ως μια εμπειρία όπου ούτε το ταξίδι ούτε το αποτέλεσμα ήταν προβλέψιμα γι’ αυτόν. «Δεν υπάρχουν “προϋπάρχοντα μοτίβα”, μαθαίνω αυτό που ψάχνω ζωγραφίζοντας». Οταν μιλούσε για τη ζωγραφική χρησιμοποιούσε συχνά χειρονομίες και παραδείγματα που έπαιρνε από τα βάθη του εργαστηρίου του για να δείξει πώς είχε δημιουργήσει το έργο του. Ο καμβάς του θα ήταν τοποθετημένος στο πάτωμα και όχι στον τοίχο, και θα έδειχνε τα εργαλεία που είχε χρησιμοποιήσει – τα έφτιαχνε μόνος του, αφού δεν μπορούσε να βρει μαχαίρια παλέτας ή πινέλα που να του ταιριάζουν – και θα περιέγραφε τις αμφιβολίες, τις ανακαλύψεις και τις απογοητεύσεις που είχε κάνει στην πορεία. Μάλιστα στο εργαστήριό του στη Σετ, είχε εγκαταστήσει έναν φούρνο για να καίει τους καμβάδες που δεν τον ικανοποιούσαν.

Αίσθημα καινοτομίας

Το φθινόπωρο του 1979, στο Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια μιας παρουσίασης πρόσφατων έργων ζωγραφικής, ο καλλιτέχνης κάνει το επόμενο μεγάλο βήμα με έναν εξ ολοκλήρου μαύρο πίνακα που είχε προκύψει τον προηγούμενο Ιανουάριο από μια δύσκολη εμπειρία. «Ζωγράφιζα και το μαύρο χρώμα είχε εισβάλει στον καμβά», θα πει. «Επί ώρες πάλευα, έβαλα ένα είδος μαύρης πάστας, την αφαίρεσα, πρόσθεσα κι άλλη και την αφαίρεσα. Είχα χαθεί σε έναν βάλτο (…) Αυτό το καινούργιο πράγμα πήγαινε τόσο μακριά μέσα μου που συνέχισα έτσι μέχρι που εξαντλήθηκα. Πήγα για ύπνο. Και δύο ώρες αργότερα, όταν πήγα να αμφισβητήσω αυτό που είχα κάνει, είδα έναν άλλο τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε η ζωγραφική – δεν βασιζόταν πλέον σε σταθερές συμφωνίες ή αντιθέσεις χρωμάτων, φωτός και σκότους, μαύρου και χρώματος ή μαύρου και λευκού. Αλλά περισσότερο από αυτό το αίσθημα καινοτομίας, αυτό που ένιωσα άγγιξε μυστικά και θεμελιώδη μέρη μου».

Από εκείνη τη στιγμή, ο Σουλάζ δημιούργησε τόσο πολλούς τρόπους εφαρμογής του μαύρου, είτε σε έναν μόνο καμβά είτε σε πολύπτυχα, ώστε αυτές οι πολλές και διαφορετικές τεχνικές – άλλοτε απαλές, άλλοτε πιο βίαιες – αναπτύσσονταν συνεχώς μέχρι τα τελευταία του έργα.