Οι αιώνιες Συμπληγάδες

Αλήθεια, φανταστήκατε ποτέ, έστω και για μια στιγμή, τον κόσμο γύρω σας χωρίς τυπογραφία, χωρίς τηλέφωνο, χωρίς τηλέγραφο, χωρίς τηλεσκόπιο, χωρίς μικροσκόπιο, χωρίς θερμόμετρο, χωρίς ασπιρίνη, χωρίς εμβόλια, χωρίς ράδιο, χωρίς τηλεόραση, χωρίς τηλέτυπο, χωρίς Ιντερνετ και τα συναφή, χωρίς σιδηρόδρομο, αεροπλάνο, χωρίς ποδήλατο, χωρίς τρακτέρ, χωρίς κυνηγετική καραμπίνα, αλλά και χωρίς νάρκες, βόμβες και ακτίνες Χ;

Κι όμως, αυτός ήταν ο κόσμος του Ομήρου, του Αισχύλου, του Σωκράτη, αλλά και του Ιησού και του Μωάμεθ και του Βούδα. Γνώρισα φοιτητή ανατολικών σπουδών που δεν έχει πατήσει ποτέ το πόδι του στην Αίγυπτο, στην Περσία, στη Συρία, στην Ιερουσαλήμ. Είχε στη διάθεσή του βιβλία, φωτογραφίες, ντοκιμαντέρ, δίσκους μουσικής, λεξικά και ευελπιστούσε να διεκδικήσει πανεπιστημιακή έδρα, χωρίς να έχει δει τον Νείλο και τον Ιορδάνη ποταμό. Χωρίς να έχει ανεβεί στην Ακρόπολη των Αθηνών και στο Σπήλαιο της ταφής του Χριστού.

Αλλά ξαναγυρίζοντας στην αρχή, ο άνθρωπος που διαβάζει ομηρικά κείμενα ή την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την επιδρομή των βαρβάρων λαών, την πολιορκία της Τροίας, αλλά και την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης, μελετά έναν κόσμο τελείως διαφορετικό, όσον αφορά κυρίως στα μέσα του. Εχοντας σήμερα στη διάθεσή του ντοκιμαντέρ με την απόβαση των συμμάχων στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Νορμανδία και τα μέσα, αποβατικά και πολεμικά, που χρησιμοποιήθηκαν, πώς να συλλάβει την απόβαση των Περσών στον Μαραθώνα και την πολιορκία των Αβάρων στην Κωνσταντινούπολη;

Το γεγονός πως ακόμη και σήμερα μελετώνται τα γεγονότα της αρχαϊκής ή της κλασικής εποχής, συχνά με θαυμασμό, και αποτιμάται κάθε φορά και εντονότερα η αξία τους, μας οδηγεί για πολλοστή φορά να διαπιστώσουμε πως ο ηθικός, ο πνευματικός, ο ψυχικός πολιτισμός είναι αργός στην εξέλιξή του σε σχέση με τον υλικό πολιτισμό των μέσων και των εργαλείων που τρέχει ασυγκράτητα. Ηρθε η ιδιοφυία του Φρόιντ για να συνειδητοποιήσουμε πως τα αισθήματά μας, οι προκαταλήψεις μας, οι ενοχές μας, οι τύψεις μας δεν άλλαξαν ούτε πηγή, ούτε μορφή, ούτε ένταση, επειδή κάποτε πηγαίναμε από τη Θήβα στους Δελφούς με άμαξα και άλογα και σήμερα κουβαλάμε τα πάθη μας, τις φοβίες μας, τις ψευδαισθήσεις μας με αεροπροωθούμενο αεροπλάνο και το Διαδίκτυο.

Αυτή η τραυματική, για τον καθένα που στοχάζεται, διαπίστωση θα πρέπει να μας οδηγεί σε καταλυτικές διαπιστώσεις. Το να μισείς τον γείτονα ή τον αλλόφυλο, έχοντας ως όπλο το τόξο ή το κοντάρι και αργότερα το τουφέκι ή το πυροβόλο, είναι τελείως διαφορετικά από το να χειρίζεσαι θανατηφόρα αέρια, βόμβες υδρογόνου και στρατιές μικροβίων. Θα είδατε στα δελτία ειδήσεων τις χιλιάδες βορειοκορεάτες στρατιώτες σε γεωμετρικές αράδες να χειροκροτούν σαν μηχανικές κούκλες τον ηγέτη τους που διαθέτει ατομικά όπλα. Προσπαθήστε να αντιπαραβάλετε την εικόνα, το ρεμπέτ ασκέρ του Κολοκοτρώνη, ακόμη και των γάλλων στρατιωτών του Ναπολέοντα που επιστρέφει ηττημένο από τη Μόσχα. Αν βάλετε πλάι – πλάι τους λόγους του Αγαμέμνονα στην Τροία, τους λόγους του Αλέξανδρου πριν απ’ την εκστρατεία στην Ασία, τους λόγους του Ροβεσπιέρου και του Ναπολέοντα, τους λόγους του Μακρυγιάννη και τους λόγους του Τσώρτσιλ, θα διαπιστώνατε πως διαχειρίζονται τα ίδια ρητορικά τεχνάσματα, θα επιστράτευαν τα ίδια συνθήματα και θα εισπράττονταν από τα ίδια ηθικά και λογικά καλούπια.

Ενα έξοχο παλιό φιλμ, όταν είχαν εξαντληθεί τα σενάρια με τον Ταρζάν να δρα στη ζούγκλα, τον έφεραν στη Νέα Υόρκη! Δεν χρειάστηκε, παρά λίγες μέρες να αποβάλει τις φοβίες του από το συγκοινωνιακό κομφούζιο, τους ουρανοξύστες, τον ηλεκτρισμό, τις οθόνες του σινεμά και να ενσωματωθεί στους ρυθμούς και τους κανόνες της βιομηχανικής εποχής. Πέρασε με ευκολία από το κλαδί που χρησιμοποιούσε για μεταφορικό μέσο, πετώντας από δέντρο σε δέντρο, στο ασανσέρ, τις κυλιόμενες σκάλες και το τραμ. Χωρίς ούτε μια στιγμή να αλλάξει τον ηθικό του κώδικα, ούτε να τροποποιήσει κατ’ ελάχιστον τις αρχές του για τη φιλία, τον έρωτα, την εξουσία και τον θάνατο. Τα ίδια μίση, οι ίδιες ρατσιστικές συμπεριφορές, με τη διαφορά πως τώρα ο κίνδυνος σύρραξης μεταξύ αντιπάλων προγραμμάτων βίου γινόταν, και γίνεται, με τρομερά όπλα μαζικής εξόντωσης που βέβαια έχουν εξοβελίσει τον πανάρχαιο ηρωισμό, την παλικαριά και την ατομική δεξιοτεχνία.

Από τον Ιπποκράτη ως τον Φρόιντ και τα σημερινά εξοπλισμένα με εξαίσια μέσα χειρουργεία, τα ακτίνες Χ, τα ραδιοϊσότοπα, τα σωτήρια φάρμακα που εξαφάνισαν αρρώστιες που κάποτε εξολόθρευαν ολόκληρους λαούς (λαοί στη Μικρά Ασία χάθηκαν από τον χάρτη), σώζουν ζωές, παρατείνουν τη ζωή, προστατεύουν πληθυσμούς από πανδημίες. Βέβαια, οι πανδημίες άλλαξαν βιολογική ταυτότητα και κάθε τόσο εισβάλλουν, τρομοκρατούν, εξολοθρεύουν. Είναι μοιραία του φαινομένου Ζωή αυτή η συνεχής επαγρύπνηση από νέους εχθρούς, πέρα από τα πολιτικά εδάφη, εχθρούς που γεννά και η συνεχής ενόχληση της φύσης από τη φυσική, επίσης, τάση του ανθρώπινου είδους για ανακάλυψη νέων «ηπείρων» γνώσης, αμυντικής, αλλά και επιθετικής.

Τίποτε από τα σημερινά πολιτικά και ηθικά προβλήματα δεν είναι νέο. Νέα είναι τα όπλα μας, αποτρεπτικά και επιθετικά, ένας αγώνας διπλός: νέα όπλα και συνάμα νέες μέθοδοι άμυνας. Νέες ασθένειες και νέα φάρμακα, νέες μέθοδοι επιβολής και νέες νομοθετικές ρυθμίσεις. Ετσι πορεύτηκε χιλιάδες χρόνια τώρα το όρθιο ζώο από την εποχή που έκανε τα τέσσερα πόδια, δύο. Ποια φιλοσοφία, ποια επιστημονική μέθοδος θα μπορέσει να εξηγήσει καταρχάς πριν, αν γίνεται, διορθώσει την αντίφαση; Τι πιο τραγικό από το γεγονός πως ο «σοφός» άνθρωπος χρησιμοποιεί τον «τεχνίτη» άνθρωπο, έτσι ώστε να βρισκόμαστε συχνά μπροστά σε τερατώδη μορφώματαq Να χρησιμοποιούνται τα σύγχρονα τεχνικά μέσα για να επιβάλουν αρχές, ιδέες, μορφές, μεθόδους πανάρχαιεςq

Πρέπει να ομολογήσουμε πως βολεύει συχνά αυτή η μεθόδευση. Οταν σήμερα μπορώ να λυτρώνομαι, να ευφραίνομαι αισθητικά, να διδάσκω τα παιδιά μου, να εμπνέομαι από τον Ομηρο, τον Σοφοκλή, τον Σαίξπηρ, τον Μολιέρο, αν μπορεί να λύνει τα πνευματικά μου προβλήματα ο Αριστοτέλης, ο Καντ, ο Μαρξ, ο Φρόιντ, αν δηλαδή αποδέχομαι πως η ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος είναι ικανή να διδάσκει, ξεπερνώντας τη φθορά του χρόνου, οφείλω να σέβομαι καταρχάς τα εργαλεία που τη συντηρούν. Αλλά εδώ βρίσκεται και η παγίδα. Το ότι μπορώ από το σπίτι μου να έχω στη διάθεσή μου, μέσω της τεχνολογίας, ένα αρχαίο κείμενο, μια φωτογραφία ενός μνημείου, τα συστατικά ενός νέου φαρμάκου, την κριτική και τη διαθεσιμότητα μιας λειτουργίας, ενός θεσμού, μιας σύνθεσης καθιστά την τεχνολογία πρώτης τάξεως και αξίας συνοδοιπόρο μου στη σύγχρονη ζωή και τις ανάγκες της.

Πού λοιπόν είναι ο κίνδυνος, πού ο κώδωνας που κρούεται; Ακριβώς ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, λόγω της ευχέρειας χρήσεως των μέσων. Μια γνώση γίνεται γόνιμη και πολύτιμη, εάν γνωρίζεις την ιστορία της, τα όριά της, την ικανότητά της να ανθίσταται στον χρόνο. Η χρήση μιας ιδέας, μιας μεθόδου, μιας αξίας χωρίς γνώση της ιδιοσυστασίας της γίνεται όπλο επικίνδυνο και συχνά αυτοκτονικό.

Οπως το μαχαίρι κόβει φέτες το καρβέλι και σκοτώνει τον αντίπαλο, τα εργαλεία είναι αμφίσημα. Και όσο θα βελτιώνονται και θα εξειδικεύονται, τόσο θα χρειάζεται κάθε φορά να τα στρέφουμε προς τον σκοπό που έχουν χρέος να προστρέχουν. Και τον σκοπό κάθε φορά τον θέτει και τον ελέγχει η Παιδεία που εύστοχα ονομάστηκε ανθρωπιστική. Από τον Γαληνό ως τον Αϊνστάιν.