Ο θεσμός που θα επέβαλλε την τάξη σε μια εποχή σύγχυσης

Τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν σηματοδοτούν μόνο μια επέτειο μνήμης από τη μεγαλύτερη τραγωδία του σύγχρονου Ελληνισμού, αλλά και την έναρξη εκείνης της περιόδου που εκφράζει ένα πολυτάραχο «μέσον» ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Χαρακτηρίζεται μάλιστα από το πλήρως ασταθές πολιτικό περιβάλλον και τις έντονες, σε βαθμό θεσμικής κωμικότητας, παρεμβάσεις του Στρατού στην πολιτική ζωή της χώρας. Παράλληλα όμως υπήρξε και περίοδος θεμελίωσης θεσμών και διαδικασιών που τελικά θα αποδειχθούν ιδιαίτερα ισχυρά και θα αποτελέσουν και πυλώνες του κράτους κυρίως για τη μεταπολεμική περίοδο. Η ελληνική μεσοπολεμική περίοδος, χαοτική πολιτικά και θεσμικά, λειτουργεί παράλληλα – με έναν ιδιότυπο τρόπο – ως υπόστρωμα για τη θεμελίωση θεσμών του ελληνικού κράτους.

Ο Αχιλλέας Φωτάκης διερευνά μέσα από μια συναρπαστική ιστορική αφήγηση τις ρίζες ίδρυσης της Αστυνομίας Πόλεων, η οποία ξεκινά μέσα στο πλαίσιο του Εθνικού Διχασμού και λίγο πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Με πληρότητα και πλούτο αρχειακής και βιβλιογραφικής έρευνας ανιχνεύει τις ρίζες της ξένης συνδρομής από τους Ιταλούς στους Αγγλους και στη Βρετανική Αποστολή για τη δημιουργία μιας Χωροφυλακής, πρώτα με τον επικεφαλής Αγγλο Frederick Loch Halliday, ορμώμενο από την Ινδία. Μια μάλλον όχι τυχαία επιλογή, που γρήγορα κατάλαβε την ανάγκη της μετάβασης σε ελληνικά χέρια, παρότι διέθετε και μια τριμελή ελληνική συμβουλευτική επιτροπή, αποτελούμενη από τους Κλεάνθη Γεωργιάδη, Κωνσταντίνο Γαρδίκα – τον πατέρα της εγκληματολογίας στην Ελλάδα – και Δημοσθένη Κορέσση. Η πρώτη αυτή ελληνική Χωροφυλακή, έμπνευση του Βενιζέλου, δημιούργημα ξένων ιθυνόντων, ακολουθεί τη γεωγραφική διασπορά της σύγκρουσης βενιζελισμού – αντιβενιζελισμού αφού θα μετεξελιχθεί σε Αστυνομία Πόλεων, βρίσκοντας αρχικό καταφύγιο στην Κέρκυρα – κάτι που δεν είναι άσχετο με τις επιδιώξεις Ιταλών και Αγγλων.

Η Χωροφυλακή θα αποτελέσει και το κύριο όπλο των βενιζελικών στη σύγκρουσή τους με τους βασιλικούς που έχουν ερείσματα στον Στρατό Ξηράς και σώματα όπως οι Επίστρατοι. Θα αποτελέσει έναν σκληρό, εξίσου πολεμικό βραχίονα σε αυτή την πρώτη «δοκιμή εμφύλιου πολέμου» στον 20ό αιώνα, με κομβική εμφάνιση στην εκτέλεση του Ιωνα Δραγούμη.

Ο Φωτάκης όμως δεν μένει απλώς στην εξέλιξη της Χωροφυλακής σε Αστυνομία Πόλεων. Επιχειρεί μια ολιστική προσέγγιση βλέποντας σε ευρωπαϊκό επίπεδο τη διαμόρφωση της πόλης και την ανάγκη για την αστυνόμευσή της. Ετσι εντάσσει και την ελληνική περίπτωση στο ευρωπαϊκό παράδειγμα: Αθήνα, Πειραιάς, Πάτρα, Κέρκυρα θα ήταν οι πρώτες πόλεις όπου θα επιχειρούσε το νέο σώμα, ενώ η πιο ειδική περίπτωση της Θεσσαλονίκης θα εξαιρεθεί αφού εκεί παραμένει ισχυρή η Χωροφυλακή.

Το βιβλίο του Φωτάκη είναι πραγματικά page-turner αφού μέσα από τη διεισδυτική έρευνα προσεγγίζει τη συγκρότηση της Αστυνομίας Πόλεων από τα πρώτα βήματά της, την εύρεση του αντικειμένου ενασχόλησής της – που συχνά αγγίζει τα όρια επιθεώρησης -, αλλά πάει σε βάθος στη θεσμοποίηση ενός εκ των βασικών πυλώνων ενός κράτους που αναζητούσε τα εκσυγχρονιστικά βήματα μέσα σε ένα χαοτικό εσωτερικό πολιτικό πλαίσιο. Η έρευνα για τη συγκρότηση αντικειμένου της Αστυνομίας Πόλεων είναι από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία έρευνας του βιβλίου.

Ο Φωτάκης παραδίδει μια υποδειγματική δουλειά, με πλούσιο όγκο υποσημειώσεων και παραπομπών, μην υποκύπτοντας στον πειρασμό της εισπήδησης στα μεγαλύτερα θέματα της περιόδου αλλά επιμένοντας στην εγκαθίδρυση της Αστυνομίας Πόλεων και περιγράφοντας πειστικά τα πρώτα βήματα ενός θεσμού που ήρθε για να επιβάλλει την τάξη, ενώ ιδρύθηκε σε μια εποχή σύγχυσης. Παρακολουθεί τις μεγάλες θεματικές ενότητες χωρίς να τηρεί απαραίτητα τη χρονική ακολουθία. Αυτό δεν αποτελεί όμως πρόβλημα στην παρακολούθηση του βιβλίου καθώς τα διαφορετικά κεφάλαια διατηρούν την αυτονομία τους, όπως εκείνο για τη συγκρότηση της Σήμανσης και του Ποινικού Μητρώου.

Θα πρέπει όμως να κάνω και μια ξεχωριστή αναφορά στην εισαγωγή του συγγραφέα. Ο Φωτάκης ανήκει σε μια νέα γενιά ιστορικών που με αφοπλιστική ειλικρίνεια αναφέρεται – ξεφεύγοντας από τα συνηθισμένα – στις δυσκολίες που αντιμετώπισε για τη συγγραφή της έρευνάς του. Συχνά θεωρούμε ότι η τελευταία αφορά μόνο εργαστήρια, αλλά για την Ιστορία σημαίνει αρχεία, πολλά βιβλία, χρόνο, δρόμο και κόπο που δεν μπορεί να μετρηθεί ποτέ. Η κατάθεση του Φωτάκη για τις δυσκολίες που αντιμετώπισε αποτελεί ένα ξεχωριστό τεκμήριο που εισφέρει αυτό το βιβλίο και θα πρέπει να διαβαστεί προσεκτικά.