Το ταξίδι με {LF}το «Μεθυσμένο καράβι» συνεχίζεται

Η περίπτωση του Αρτύρ Ρεμπώ υπήρξε ανέκαθεν ένα κουβάρι μυστηρίων. Μυστήριο εκδοτικό: όσο ζούσε έβγαλε μόνο ένα βιβλίο, το Μια εποχή στην κόλαση, από το οποίο ήρθαν στα χέρια του μόνο κάποια αντίτυπα, ενώ τα υπόλοιπα στοιβιάστηκαν απλήρωτα στις αποθήκες του τυπογράφου. Τα περισσότερα ποιήματά του απαντούν σε αρκετές εκδοχές, δημιουργημένες είτε από τον ίδιο, είτε από παρεμβάσεις φίλων στους οποίους τα εμπιστεύθηκε ή τα απέστειλε μαζί με κάποιo γράμμα του. Θρυλούνται χαμένα έργα όπως Το Πνευματικό Κυνήγι, που το 1949 αποτέλεσε το επίκεντρο ενός μεγάλου λογοτεχνικού σκανδάλου όταν μια συνειδητή μίμηση του έργου παρουσιάστηκε ως το αυθεντικό χαμένο. Πολλοί, από τον φίλο του, Βερλαίν, έως τον γαμπρό του, είχαν τον δικό τους λόγο πάνω στα πρωτότυπα χειρόγραφα, προκαλώντας μέχρι σήμερα τις τροπές ενός δαιδαλώδους εκδοτικού πεπρωμένου.

Μυστήριο δημιουργίας: η παραγωγική του περίοδος περιλαμβάνει το πολύ τέσσερα χρόνια, από τα δεκαέξι μέχρι τα δεκαεννιά, και μετά απ’ αυτήν την οργασμική φάση θα ακολουθήσει, εν είδει μετερωτικής αποστροφής, μια οριστική περίοδος αποχής. Για την αντίληψη της πνευματικής δημιουργίας μέσα στον δυτικό πολιτισμό, όπου ο προορισμός, η αποστολή, η δέσμευση και η οργανική εξέλιξη του καλλιτέχνη αποτελούν βασικά στοιχεία της συνοχής του δημιουργού, ήτοι του τοτέμ που λέγεται «λογοτέχνης», αυτό αποτελεί, βέβαια, ένα σκάνδαλο.

Μυστήριο ψυχολογίας: Ο Ρεμπώ είναι ένας έφηβος που έχει αγγίξει επιτεύγματα ενήλικης στάθμης. Ενας έφηβος-θαύμα, που ποτέ δεν μπόρεσε να χαρεί την εφηβεία του γιατί απλώς την ξεπέρασε χωρίς αυτό να συνειδητοποιηθεί ούτε από τον ίδιο. Μέσα σε έναν κατακλυσμικό ρυθμό βίωσε ταυτόχρονα την εφηβεία και την ωριμότητα σαν να ξόφλησε για πάντα και με τις δύο. Σε μια εποχή όπως η δική μας που, ουσιαστικά, έχει ανακαλύψει και επινοήσει τρόπον τινά την εφηβεία ως μία «εξελικτική μεταβατική φάση προς…» αυτό είναι κάτι πρωτόγνωρο. Η εφηβεία υπήρξε για τον Ρεμπώ ένας μύθος χωρίς κανένα επιμύθιο προς χρήσιν κατά την ενήλικη ζωή. Ο ποιητικός οραματισμός του αντικαταστάθηκε απλά και στεγνά από τυχοδιωκτικές μπίζνες σε αποικιοκρατικό φόντο.

Ενα μυστήριο νοήματος: πολλοί – ισμοί έχουν αποπειραθεί να οικειοποιηθούν ένα έργο που ξεκινά ως μία άγρια παρωδία του παρνασσισμού για να καταλήξει εκείθε του σουρεαλισμού, αψηφώντας τις κατατάξεις και τα ιδεολογικά πρόσημα. Τον θέλησαν κομουνάρο, τον θέλησαν καθολικό και ικέτη της θείας χάρης, κλασική οιδιπόδεια περίπτωση απόντος πατέρα και αυταρχικής μητέρας, μυσταγωγό μιας απελευθερωτικής ψυχεδέλειας, τον είπαν δουλέμπορο ή σκέτα έκφυλο. Ενας εκκεντρικός που πάει βόλτα, είπε ο Μπρεχτ, ενώ ο Τσβετάν Τοντορόφ αποφάνθηκε για τις Εκλάμψεις ότι ψάχνουμε να βρούμε νόημα εκεί που εσκεμμένα δεν υπάρχει κανένα.

Μυστήριο βιογραφικό: πυροβολισμοί λόγω ερωτικής αντιζηλίας, χρήση ουσιών, κυνική στάση απέναντι στη μητέρα του, απρεπές φέρσιμο απέναντι σε ομοτέχνους του, μικροπαρανομίες: όλα αυτά μπορεί να αποτελούν διεγερτικά της βιογραφίας του αλλά ωστόσο απέθεσαν το ίζημά τους κατά την πρόσληψη του έργου του. Τα αισχρολογικά του ποιήματα, όπου θίγονται κάποια ‒ ακόμη! ‒ ταμπού του πολιτισμού μας, θα εκδοθούν μόνο τριάντα περίπου χρόνια μετά τον θάνατό του, και μόνο δειλά-δειλά θα ενσωματωθούν στο επίσημο κόρπους του έργου του.

Το 1991, με την εκατονταετηρίδα του θανάτου του, ο τότε υπουργός Πολιτισμού της Γαλλίας Τζακ Λανγκ ηγήθηκε μιας εκστρατείας, προτρέποντας τον καθένα να στείλει από ένα ποίημα του Ρεμπώ σε δύο άλλους, και αυτοί ούτω καθ’ εξής, ώστε να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές στη διάδοση του έργου του. Ο Ρεμπώ δεν είχε πια μπει απλώς στον λογοτεχνικό «κανόνα», είχε γίνει ένα πολιτισμικό σύμβολο. Με την αμφιθυμία όμως στην πρόσληψή του να τον ακολουθεί. Από την αρχή της διάδοσης του έργου του: ο Μωπασάν, ο Κρότσε, ο Ζακόμπ δεν θα είναι οι μόνοι που ανασηκώνουν το φρύδι τους· οι ίδιοι οι σουρεαλιστές δεν θα είναι πάντα τόσο ανεπιφύλακτοι, ενώ ακόμη και η αβαν-γκαρντίστικη θεωρία του κειμένου του περιοδικού Tel quel θα του προσάψει έναν ανεπίτρεπτο βιογραφικό υποκειμενισμό. Και βέβαια, ενώ γιορταζόταν θριαμβικά η εκατονταετηρίδα του θανάτου του, τέσσερις μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι της Γαλλίας θα αρνηθούν το χειρόγραφο των Εκλάμψεων που τους στέλνεται ανώνυμα προς έκδοση. Ακόμη και η αρνητική υποδοχή, την ίδια περίπου εποχή, μιας ταινίας με θέμα τη ζωή του (Ολική έκλειψη της Ανιέσκα Χόλαντ και του Κρίστοφερ Χάμπτον), που δεν έκανε εκπτώσεις στον «ρεαλισμό» της, δεν είναι ίσως άσχετη με την αμφιθυμία και την αμηχανία την οποία προκαλεί το έργο του ή το έργο του σε σχέση με τη ζωή του.

Στην παρούσα έκδοση, στην εξαιρετική μετάφραση του Στρατή Πασχάλη, παρουσιάζονται, μαζί με μαρτυρίες και επιστολές, τα έργα της ωριμότητας, Μια εποχή στην Κόλαση, Εκλάμψεις, αλλά και κάποια ποιήματα σε παραδοσιακή φόρμα της «πρώιμης» περιόδου: το πολυανθολογημένο αντιμιλιταριστικό «Ο κοιμισμένος στη ρεματιά», το παραδοσιακής φόρμας «Αυτά που λεν στον ποιητή μιλώντας για λουλούδια…», της ίδιας στάθμης από άποψη ποιητικής ωριμότητας με τα δύο μείζονα έργα σε ελεύθερο στίχο, ένα μείγμα παρωδίας και ξέφρενων διακειμενικών παραπομπών, σάτιρα της εξωτικής «βοτανοφιλίας» των λυρικών ποιητών της εποχής, που ο δεκαεφτάχρονος Ρεμπώ έχει το «θράσος» να στείλει στον Τεοντόρ ντε Μπανβίλ, σημαίνουσα μορφή του ποιητικού κατεστημένου για δημοσίευση αλλά και για δικτύωση με τους παρισινούς λογοτεχνικούς κύκλους. (Ο Ρεμπώ θα συνεχίσει να εκφράζεται σε παραδοσιακή φόρμα μέχρι τέλους της ποιητικής του δραστηριότητας, όπως μαρτυρούν μερικά από τα καλύτερα ποιήματά του: η εμβληματική «Μνήμη» ή το «Μισέλ και Κριστίν»). Δεν λείπει, βέβαια, το «Μεθυσμένο καράβι», αυτή η δοκιμή υποκειμενικού εξωτισμού ενός εν προόδω Εγώ, που αποδεσμευμένο από την τυραννία κάθε λογής παράδοσης, καταργώντας τα a priori του χώρου και του χρόνου, εκτίθεται στην κάθετη διάρκεια της απροϋπόθετης αίσθησης, ρίχνεται σε μίαν υπέροχα ανέφικτη επιτόπια φυγή, τραβώντας στα άκρα την ποιητική έκφραση μέχρι να μπορέσει να γίνει ικανή να εκφέρει την εμπειρία ενός διάπυρου εσωτερικού πυρήνα, που θα αποτελέσει το θεμέλιο ενός νεότευκτου οραματικού Εγώ. Ενας «αντί – Ναυτίλος», όπως το χαρακτήρισε ο Ρολάν Μπαρτ, στραμμένος όχι στη θέαση του εγκυκλοπαιδικού ενδιαφέροντος βυθού αλλά σε εκείνη μιας οργιώδους προγλωσσικής φαντασμαγορίας. Τα ποιήματα «Αίσθηση» και «Η αλητεία μου» ανήκουν στις «αθώες» δοκιμές φυγής, σε αντίστιξη με τις βασανιστικές και απελπισμένες ταξιδιωτικές περιπλανήσεις (πολλές φορές πεζή) του ίδιου του δημιουργού τους, που τόσες φορές ρίχτηκε σε αυτές, ενώ ταυτόχρονα, κατά ειρωνικό τρόπο, ήταν δεμένος στην κεντρομόλο σαγήνη της μητέρας του, από την οποία τόσο πάσχισε να απαλλαγεί. Υπάρχει, επίσης, το σονέτο «Φωνήεντα», που τόσες ερμηνείες προκάλεσε με τη σύνδεση των φωνηέντων με μια χρωματική ποιότητα, σε μια εποχή που η γλωσσολογία έθετε αξιωματικά την αυθαιρεσία του γλωσσικού σημείου.

Σίγουρα, το έργο αυτό δεν έχει «κλείσει» ακόμη. Εκατό και βάλε χρόνια μετά, ο ποιητής που πολέμησε την αποτιτάνωση της συμβατικότητας και την τρέλα της απόλυτης φυγής με τον μύθο του εαυτού του δείχνει πάλι έτοιμος να πει, όπως λίγο πριν πεθάνει, ανάπηρος και κατάκοιτος στο νοσοκομείο της Μασσαλίας: «Κλείστε μου μια θέση στο καράβι που φεύγει».

Ο Βασίλης Πατσογιάννης είναι μεταφραστής έργων των Φουκό, Φρόιντ, Ντελέζ κ.ά.

Ποίημα

Ο κοιμισμένος στη ρεματιά

Μια τρύπα πρασινάδας

και τραγουδάει μέσα της ένα ποτάμι

κρεμώντας ολοένα με τρέλα στα χορτάρια

κουρελιασμένο ασήμι. Ο ήλιος

απ’ τ’ αγέρωχο βουνό

λαμποκοπά. Μικρούλα η ρεματιά

και βγάζει αφρούς ακτίνων.

Ένας στρατιώτης νεαρός, το στόμα του ανοιχτό

και το κεφάλι ξέσκεπο, ο αυχένας κολυμπά

σε κάρδαμο γαλάζιο, δροσερό,

κοιμάται -ξάπλα στο χορτάρι, και πάνω του

το σύννεφο, χλωμός

στην κλίνη του την πράσινη

εκεί όπου βρέχει φως.

Τα πόδια του μες σε γλαδιόλες. Κοιμάται. Μειδιά.

Χαμογελά σαν άρρωστο παιδάκι βυθισμένο

στον ύπνο του γλυκά.

Φύση, με θέρμη λίκνισέ τον! Κρύο νιώθει.

Τ’ αρώματα δεν κάνουν να τρέμει το ρουθούνι.

Κοιμάται μες στον ήλιο, το χέρι του στο στήθος γαλήνια

γερτό.

Δυό τρύπες έχει κόκκινες στο δεξιό πλευρό.

(Από τα «Ποιήματα», το πρώτο μέροςτης συλλογής
με δημιουργίες της πρώιμης περιόδου του Ρεμπώ)