Ο «Ερωτόκριτος» απέναντι {LF}στις Ακαδημίες της Κρήτης

Σε ένα δημοσίευμα του 1966 ο αείμνηστος καθηγητής Νίκος Παναγιωτάκης (1935-1997) ασχολήθηκε για πρώτη φορά με τις Ακαδημίες – συλλόγους λογίων – της βενετοκρατούμενης Κρήτης. Η εποχή λειτουργίας τους συμπίπτει χρονολογικά με τη συγγραφή κορυφαίων έργων της ελληνόγλωσσης κρητικής λογοτεχνίας, όπως ο Ερωτόκριτος, η Ερωφίλη, η Θυσία του Αβραάμ και η Βοσκοπούλα.

Πρώτη χρονολογικά υπήρξε η Ακαδημία των Vivi (των Ζωντανών), που ιδρύθηκε στο Ρέθυμνο, το 1562, από τον διαπρεπή λόγιο Φραντσέσκο Μπαρότσι. Ηταν, πιθανώς, βραχύβια· τα μόνα ντοκουμέντα που διαθέτουμε αφορούν την τελετή της ίδρυσής της. Ακολουθεί η Ακαδημία των Στραβαγκάντι (των Εκκεντρικών) του Χάνδακα, του σημερινού Ηρακλείου, γύρω στα 1590, με πρόεδρο τον ποιητή και ιστορικό Ανδρέα Κορνάρο. Αλλο εξέχον μέλος ήταν ο αδελφός του Ανδρέα, Βιτσέντζος, ο πιθανολογούμενος ποιητής του Ερωτόκριτου. Μετά τον θάνατο του Ανδρέα το 1616/17 η Ακαδημία έπεσε σε αδράνεια, αναζωογονήθηκε όμως το 1637 από μια ομάδα νεαρών σπουδαστών. Για την τρίτη Ακαδημία, των Sterili (των Αγόνων) στα Χανιά, υπάρχει ένα έγγραφο του 1637 για την επικύρωση της παραχώρησης από τον προβλεπτή Χανίων, το 1632, ενός δημόσιου κτιρίου για τις συγκεντρώσεις της· δεν διαθέτουμε άλλες πληροφορίες.

Ως Ακαδημαϊκοί αναφέρονται ντόπιοι φεουδάρχες όπως οι βενετοί ευγενείς Κορνάρο και Μπαρότσι, κρητικοί πτυχιούχοι του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, καθώς και στρατιωτικοί και αξιωματούχοι στην υπηρεσία της Γαληνοτάτης που βρίσκονταν προσωρινά στο νησί. Στις δραστηριότητες των Στραβαγκάντι συμπεριλαμβάνονται η διοργάνωση κονταροχτυπημάτων και θεατρικών παραστάσεων, η σύνθεση και εκφώνηση εγκωμιαστικών λόγων για βενετούς αξιωματούχους, και η συγγραφή και παρουσίαση σύντομων ιταλόγλωσσων ποιημάτων και φιλοσοφικών πραγματειών.

Ακαδημίες και ελληνόγλωσση γραμματεία

Ο Παναγιωτάκης πίστευε αρχικά ότι η Ακαδημία του Χάνδακα «έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της κρητικής λογοτεχνίας της Ακμής και ιδίως του Κρητικού Θεάτρου». Παρ’ όλη την ολοκληρωτική απουσία της νεοελληνικής γλώσσας από τα κείμενα που ανακάλυψε, ο κρητικός μελετητής υποστήριξε πως: «Ασφαλέστατα […] τα λογοτεχνήματα που διάβαζαν και παρουσίαζαν στις συγκεντρώσεις της Ακαδημίας ήταν και ιταλικά και ελληνικά».

Ηταν μια εύλογη εικασία, την οποία ο Παναγιωτάκης ήλπιζε να επαληθεύσει με χειροπιαστά στοιχεία. Τις επόμενες δεκαετίες, ωστόσο, δεν βρέθηκε ούτε ένα ντοκουμέντο που να την επιβεβαιώσει. Γι’ αυτό, όπως τονίζει ο Μιχαήλ Πασχάλης στο πρόσφατο βιβλίο του, ο Παναγιωτάκης τροποποίησε τη στάση του και δεν επέμενε στην αρχική του υπόθεση.

Μετά τον πρόωρο θάνατο του Παναγιωτάκη, το έργο του συνεχίστηκε από τους μαθητές του. Στον Στέφανο Κακλαμάνη, ιδιαίτερα, οφείλουμε σημαντικές μελέτες και μνημειώδεις εκδόσεις κειμένων του Μπαρότσι και του Ανδρέα Κορνάρου. Και πάλι, όμως, δεν βρέθηκε τίποτε που να τεκμηριώσει οριστικά κάποιο ρόλο της Ακαδημίας στη διαμόρφωση της ελληνόγλωσσης λογοτεχνίας.

Δεν ξέρω πόσοι μελετητές σήμερα θα υποστήριζαν την υπόθεση του Παναγιωτάκη στην αρχική του μορφή. Διατηρεί όμως, σήμερα ακόμη, κάποια γοητεία. Προσφέρει ένα πλαίσιο στο οποίο η άνθηση της ελληνόγλωσσης κρητικής λογοτεχνίας γίνεται, φαινομενικά, κατανοητή. Μήπως η απουσία της νεοελληνικής από τα σωζόμενα κείμενα των Ακαδημιών είναι τυχαία;

Η απάντηση του κ. Πασχάλη θα ήταν πως δεν είναι καθόλου τυχαία. Στο βιβλίο του εξετάζει διεξοδικά τον χαρακτήρα και τον ρόλο των Ακαδημιών. Μετά από μια σύντομη Εισαγωγή, στο πρώτο και το δεύτερο κεφάλαιο πραγματεύεται τις προγραμματικές, ιδρυτικές ομιλίες των Μπαρότσι και Κορνάρου αντίστοιχα, ενώ στο τρίτο κεφάλαιο αναφέρεται στην απήχηση των Στραβαγκάντι σε ιταλούς συγγραφείς. Γίνεται σαφές ότι ο σκοπός ιδρυτών και μελών της Ακαδημίας ήταν η καλλιέργεια των γραμμάτων στις τρεις «γλώσσες κύρους», τα λατινικά, τα αρχαία ελληνικά, και, κυρίως, τα τοσκάνικα, την ιταλική λογοτεχνική κοινή. Σημείο αναφοράς των Ακαδημιών, όσον αφορά τις πολιτιστικές αξίες, ήταν ο κόσμος της αρχαιότητας. Ο Ανδρέας Κορνάρος εξέφρασε σε ένα σημείωμα την περιφρόνησή του για το «παρεφθαρμένο» κρητικό ιδίωμα, μόλο που το μιλούσε ο ίδιος στην καθημερινή του ζωή. Αν κάποιος Ακαδημαϊκός ασχολούνταν παράλληλα και με τη νεοελληνική γραμματεία, αυτή ήταν καθαρά προσωπική του υπόθεση.

Η αυτονομία της ελληνόγλωσσης κρητικής λογοτεχνίας

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο Μιχαήλ Πασχάλης υιοθετεί μια συγκριτική προσέγγιση για να υποστηρίξει πειστικά, κατά τη γνώμη μου, την άποψή του για την αυτονομία της ελληνόγλωσσης λογοτεχνίας της Ακμής από τα προγράμματα των Ακαδημιών. Η ελληνόγλωσση γραμματεία δεν ήταν «ομόλογη και ομότροπη» με την ιταλόγλωσση, όπως έχει υποστηριχθεί. Τα ελληνόγλωσσα έργα της Ακμής διαφοροποιούνται ριζικά από τα παλαιότερα ελληνικά και τα ιταλόγλωσσα έργα στη σχέση τους, μεταξύ άλλων, με τη σύγχρονη πραγματικότητα.  Τα κυριότερα έργα, όπως ο Ερωτόκριτος, η Ερωφίλη και η θυσία, λειτουργούν, όπως γράφει ο μελετητής, έξω από τόπο και χρόνο.

Παρατηρεί επίσης την απουσία «συγγραφικής αυτοσυνειδησίας» στα ελληνόγλωσσα έργα της Ακμής, μέχρι την έναρξη του Κρητικού Πολέμου. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως οι συγγραφείς δεν είχαν επίγνωση της σημασίας των πρωτοβουλιών τους. Απλώς, σε αντίθεση με τους ομοτέχνους των στην Ιταλία, δεν επέλεξαν να κρατήσουν ένα διάλογο με το κοινό μέσα από προλόγους ή επιλόγους, π.χ., ή με ενδοκειμενικά μέσα.

Ας προσθέσουμε πως στην ιταλόγλωσση κρητική λογοτεχνία δεν υπάρχει τίποτε που να αντιστοιχεί στο πρωτοποριακό πνεύμα των ποιητών που με βάση την κρητική διάλεκτο δημιούργησαν μια καινούρια λογοτεχνική γλώσσα. Τα δύο ρεύματα άλλωστε δεν είχαν καν τις ίδιες επιδιώξεις, αφού ένας από τους ρόλους των Ακαδημιών ήταν να ενισχύουν τις σχέσεις της τοπικής ελίτ με τους εκπροσώπους της βενετικής εξουσίας στην Κρήτη.

Το έργο όμως των Ακαδημιών, ή τουλάχιστον των Στραβαγκάντι, δεν θα ήταν άγνωστο στους δημιουργούς της ελληνόγλωσσης λογοτεχνίας. Ισως η ιταλόγλωσση γραμματεία να λειτούργησε ως πρόκληση για μερικούς Κρητικούς να δημιουργήσουν μια λογοτεχνία στη μητρική γλώσσα, σε πείσμα, όπως γράφει ο κ. Πασχάλης, των Ακαδημιών.

Και ο ποιητής του Ερωτόκριτου;

Η συζήτηση για τους Στραβαγκάντι σχετίζεται άμεσα με το ζήτημα του ποιητή του Ερωτόκριτου. Από τους Βιτσέντζους Κορνάρους που έζησαν στην Κρήτη της ύστερης Βενετοκρατίας, ο Παναγιωτάκης απέδειξε με αρχειακά τεκμήρια πως η βιογραφία του αδελφού του Ανδρέα Κορνάρου ανταποκρίνεται στα λίγα αυτοβιογραφικά στοιχεία που δίνει ο ποιητής στον επίλογο του έργου. Την ταύτιση του Βιτσέντζου αυτού με τον ποιητή τη δέχονται οι περισσότεροι μελετητές, ανάμεσά τους και ο κ. Πασχάλης.

Πάντως, αν ο αδελφός του Ανδρέα υπήρξε πράγματι ο ποιητής του Ερωτόκριτου, σημαίνει πως ο Βιτσέντζος αυτός είχε ένα πόδι και στα δυο «στρατόπεδα»: από τη μία ήταν ένα από τα εξέχοντα μέλη μιας ιταλόγλωσσης Ακαδημίας που αδιαφορούσε για την καλλιέργεια της νεοελληνικής, ενώ από την άλλη αφιέρωσε χρόνια ολόκληρα, πιθανώς, στη δημιουργία ενός αριστουργήματος σε αυτήν ακριβώς τη γλώσσα.

O Alfred Vincent είναι ομότιμος διδάσκων του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ

{1BSYG}Μιχαήλ Πασχάλης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γύρω από {LF}τη γένεση της Κρητικής Λογοτεχνίας {LF}της Ακμής{CR}Ο ρόλος των τοπικών Ακαδημιών{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2022, {LF}σελ. 200{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ