Η στήλη που «ξεκλείδωσε» τον αιγυπτιακό πολιτισμό

Εισβάλλει στο γραφείο του αδελφού του στο Παρίσι σχεδόν σε κατάσταση έκστασης. Αναφωνεί «τα κατάφερα» και καταρρέει. Το ημερολόγιο δείχνει 14 Σεπτεμβρίου 1822. Και ο αστικός μύθος θέλει τον 31χρονο Ζαν Φρανσουά Σαμπολιόν, που είχε αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη της αρχαίας Αιγύπτου, να συνέρχεται πέντε ημέρες μετά.

Αν αναλογιστεί κάποιος ότι δύο εβδομάδες αργότερα ανακοίνωνε στην Ακαδημία Επιγραφών και Γραμμάτων ότι είχε λύσει ένα από τα σπουδαιότερα αινίγματα που ταλάνιζαν τον αρχαιολογικό κόσμο, τότε ίσως θεωρήσει πως δεν ήταν τόσο ακραία η θρυλούμενη αρχική του αντίδραση: είχε καταφέρει να αποκρυπτογραφήσει τα ιερογλυφικά και κατά συνέπεια είχε θέσει τα θεμέλια για να ξεκλειδωθούν τα μυστήρια του αρχαίου αιγυπτιακού κόσμου.

Το κλειδί ήταν μια θραυσματικά σωζόμενη στήλη από γρανοδιορίτη. Είχε ανακαλυφθεί στην Αίγυπτο τον Ιούλιο του 1799, όχι σε κάποια ανασκαφή, αλλά κατά τη διάρκεια εργασιών ανοικοδόμησης ενός ερειπωμένου οχυρού βορειοδυτικά της πόλης – λιμάνι Ρασίντ (Ροζέτα είναι η εκγαλλισμένη εκδοχή του), στο οποίο είχε εντοιχιστεί ως οικοδομικό υλικό σε δεύτερη χρήση κατά τον 15ο αι. Στη σκληρή επιφάνεια της διαστάσεων 114,4×72,3 εκ. πλάκας είναι χαραγμένες οι εκδοχές του ίδιου διατάγματος σε τρεις γραφές: ιερογλυφικά, δημώδη αιγυπτιακή (ουσιαστικά συντομογραφία των ιερογλυφικών) και αρχαία ελληνική. Χρονολογείται το 196 π.Χ. και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «μια προπαγανδιστική αφίσα σκαλισμένη στην πέτρα». Πρόκειται για ένα διάταγμα που εκδόθηκε από το συμβούλιο των αιγυπτίων ιερέων για την επέτειο της στέψης του Πτολεμαίου Ε’, στο οποίο απαριθμούνται τα επιτεύγματα του ηγέτη. Κυκλοφόρησε εν μέσω της Μεγάλης Επανάστασης (206 έως 186 π.Χ.), μιας ανεπαρκώς τεκμηριωμένης εξέγερσης που πυροδοτήθηκε από μακροχρόνιες εντάσεις μεταξύ των ελλήνων πτολεμαίων ηγεμόνων και των αιγύπτιων υπηκόων τους. Οι αιγύπτιοι βετεράνοι ενός πολέμου με επικεφαλής τον πατέρα του Πτολεμαίου Ε’ «επέστρεψαν στην πατρίδα τους απρόθυμοι να δεχτούν τον ρόλο τους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας και ενεργοποιήθηκαν για την επιστροφή των εγχώριων ηγετών στη διοίκηση», σύμφωνα με το περιοδικό «Archaeology». Η Στήλη της Ροζέτας αναφέρεται σε αυτά τα γεγονότα, περιγράφοντας λεπτομερώς πώς ο Πτολεμαίος, ο οποίος διαδέχθηκε τον πατέρα του γύρω στο 204 π.Χ., κατέπνιξε την επανάσταση σε μια περιοχή σφαγιάζοντας τους αντιφρονούντες.

Γιατί ήταν τόσο δύσκολο να αποκρυπτογραφηθεί η Στήλη της Ροζέτας και αντί για δύο εβδομάδες, που θεωρήθηκαν αρκετές από τους πρώτους ερευνητές, χρειάστηκαν δύο δεκαετίες για να γίνει κατανοητό το περιεχόμενό της; Διότι όσοι ανέλαβαν να τη μελετήσουν βρέθηκαν ενώπιον μιας σειράς προκλήσεων. Βασικότερη ήταν ότι τα ιερογλυφικά δεν ήταν σε χρήση για τουλάχιστον 1.000 χρόνια από την εποχή που χαράχθηκε το κείμενο της στήλης και η σύνδεση μεταξύ των ιερογλυφικών και της δημώδους γλώσσας είχε χαθεί. Μια δεύτερη συνδέεται με την παρανόηση ότι η στήλη περιελάμβανε το ίδιο κείμενο σε τρεις γλώσσες, ενώ στην πραγματικότητα είναι γραμμένο σε δύο γλώσσες και σε τρεις γραφές: στα αιγυπτιακά – με ιερογλυφική γραφή (που θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε ως μια μορφή καλλιγραφίας η οποία χρησιμοποιούνταν κυρίως από το ιερατείο) και με το αλφάβητο που αποτύπωνε τη δημώδη γλώσσα – και στα ελληνικά. Ενα τρίτο πρόβλημα ήταν ότι το κείμενο σώζεται αποσπασματικά καθώς η στήλη είναι σπασμένη. Οι μελετητές έχουν στη διάθεσή τους 14 αράδες σε ιερογλυφική γραφή, 32 στη δημώδη και 53 στα αρχαία ελληνικά. Τα τμήματα που λείπουν δεν έχουν εντοπιστεί σε κάποια άλλη περιοχή της Αιγύπτου.

Η «ΜΑΧΗ» ΤΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ. Στη μάχη της αποκρυπτογράφησης έπεσαν πολλοί μελετητές, ωστόσο η υπόθεση εξελίχθηκε σε μονομαχία ανάμεσα στον γάλλο λόγιο Ζαν Φρανσουά Σαμπολιόν και τον βρετανό γιατρό Τόμας Γιανγκ. Οι δύο άνδρες δεν αγωνίστηκαν με μοναδικό κίνητρο την περιέργεια ή το κυνήγι της επιτυχίας, αλλά και για λόγους εθνικής υπερηφάνειας σε μια εποχή που η αντιπαλότητα των δύο χωρών βρισκόταν στα ύψη. Πόσω δε μάλλον που η στήλη είχε εντοπιστεί από τις δυνάμεις του Ναπολέοντα, οι οποίες υποχρεώθηκαν να παραδοθούν στους Αγγλους το 1801 και να αφήσουν στην Αίγυπτο τους αρχαιολογικούς θησαυρούς που είχαν εντοπίσει, ανάμεσά τους και τη Στήλη της Ροζέτας, με αποτέλεσμα έναν χρόνο αργότερα να καταλήξει στο Βρετανικό Μουσείο.

Και οι δύο ερευνητές ήταν εξοικειωμένοι με τις αλφαβητικές γλώσσες στις οποίες μεμονωμένα γράμματα και ομάδες γραμμάτων αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς ήχους. Η ιερογλυφική γραφή, ωστόσο, βασίζεται σε ένα υβριδικό σύστημα, με τους εκατοντάδες χαρακτήρες της να αντιπροσωπεύουν εναλλακτικά ήχους, αντικείμενα ή ιδέες.

Το πρώτο βήμα έγινε από τον Γιανγκ, ο οποίος ξεκίνησε από τις περίκλειστες σε οβάλ πλαίσια ομάδες ιερογλυφικών (γνωστές ως καρτούς) και αναζήτησε το μη αιγυπτιακό όνομα Πτολεμαίος με τη λογική της κινεζικής γλώσσας: θεώρησε ότι θα ήταν γραμμένο με χαρακτήρες που θα το απέδιδαν σωστά ηχητικά ανεξαρτήτως της σημασίας τους. Το εντόπισε σε έξι σημεία και δημοσίευσε τα συμπεράσματά του το 1819 κάτω από το λήμμα «Αίγυπτος» στην εγκυκλοπαίδεια Μπριτάνικα. Ο Σαμπολιόν από την άλλη αξιοποίησε τις γνώσεις του στην κοπτική γλώσσα, που κατάγεται από την αρχαία αιγυπτιακή, και κατάφερε να μεταφράσει κι άλλα τμήματα της στήλης.

Η πόρτα στον κόσμο του αιγυπτιακού πολιτισμού, που ανοίχτηκε πριν από δύο ακριβώς αιώνες, αποτελεί την αφορμή για την περιοδική έκθεση που εγκαινιάζεται την Πέμπτη στο Βρετανικό Μουσείο «Ιερογλυφικά: ξεκλειδώνοντας την αρχαία Αίγυπτο». Εως τις 19 Φεβρουαρίου 2023.