Η Ιστορία επί πίνακι

Θα μπορούσε να λεχθεί και ως αξίωμα: η Τέχνη αρδεύει πολύ συχνά το προποιητικό της υλικό από τον ευρύ χώρο της κοινής μας εμπειρίας και το μεταπλάθει παράγοντας, σχεδόν όλες τις φορές, ένα νέο έργο που εφάπτεται στο υλικό της ως έναν βαθμό. Η Ιστορία, είτε αυτή των μακρών δομών είτε η μικροϊστορία, όπως μας την έχουν συστήσει οι ιταλοί ιστορικοί, αποτελούσε πάντοτε προνομιακό πεδίο για την παραπάνω άρδευση, μια και η ανάγκη μνημείωσης, κατά βάση, οδηγούσε τους δημιουργούς στις ατραπούς της. Πέραν, όμως, αυτής της διαδικασίας που σχετίζεται περισσότερο με την ίδια την πολιτισμική μνήμη, δεν θα πρέπει να λανθάνει και η αισθητική τέρψη, η οποία συνηγορεί άλλες τόσες φορές στις θεματικές επιλογές.

Ο λόγος για την πολύ ενδιαφέρουσα μονογραφία του Αγγελου Α. Παληκίδη, αναπληρωτή καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του ΔΠΘ, Τέχνη και ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, από τις εκδόσεις Gutenberg. Ο συγγραφέας κινείται εντός, εκτός και επί τα αυτά ενός πεδίου που όλοι μας θεωρούμε γνωστό, μια και ποιος δεν αναγνωρίζει τον Θεόφιλο ή τον Ντελακρουά όταν δημιουργούν γύρω από την Επανάσταση, χωρίς όμως να μπορούμε να διατυπώσουμε κάποια ασφαλή συμπεράσματα για τη δεύτερη ανάγνωση-θέαση των έργων αυτών. Κι εδώ ακριβώς έγκειται η μεγάλη συμβολή του τόμου. Ο Παληκίδης οδηγεί τους αναγνώστες μεταξύ έργων οικείων και αγνώστων, σε μια βαθύτερη κατανόηση του ρόλου που παίζει η εικόνα στη συγκρότησή μας ως ιστορικών υποκειμένων.

Αυτή ακριβώς η διάσταση της Τέχνης αναλύεται στην Εισαγωγή· ο Παληκίδης επισημαίνει εξαρχής τον παροντισμό ως βασικό κλειδί για την κατανόηση των έργων: «Η ιστορική συνείδηση λειτουργεί […] σαν ένα μοντέλο προσανατολισμού σε καταστάσεις της πραγματικής ζωής στο παρόν: μας βοηθά να κατανοήσουμε την πραγματικότητα του παρελθόντος, ώστε να είμαστε ικανοί να χειριστούμε την πραγματικότητα του παρόντος» (σ. 53). Εχοντας, λοιπόν, δώσει το στίγμα των πρισμάτων θέασης των έργων, προχωρά στο πρώτο κεφάλαιο του έργου, «Ο Αγώνας με τα μάτια των ξένων», όπου παρακολουθεί τη διαμόρφωση μιας φιλελληνικής παράδοσης ως προς την απεικόνιση της σκλαβωμένης και, αργότερα, επαναστατημένης Ελλάδας, με το όνομα του Ντελακρουά βέβαια να ξεχωρίζει. Ειδική, επίσης, μνεία γίνεται στις προσωπογραφίες των πρωταγωνιστών του Αγώνα, οι οποίες συντέλεσαν στον «εξηρωισμ[ό] των αγωνιστών […] σε επίπεδο εικαστικής αναπαράστασης προτού ακόμη ολοκληρωθεί η Επανάσταση και συσταθεί ελληνικό κράτος» (σ. 113).

Αν, λοιπόν, οι ξένοι δημιουργοί πράττουν σε αυτή την κατεύθυνση, δεν είναι δύσκολο να σκεφτούμε τι συμβαίνει όταν τα ίδια θέματα ορώνται «Με τα μάτια της εξουσίας», όπως τιτλοφορείται το δεύτερο κεφάλαιο. Βέβαια, η «επίσημη Τέχνη», όρο τα όρια του οποίου ξεκαθαρίζει ο Παληκίδης, στον «μακρύ» 19ο αι. σχετίζεται εν πολλοίς και με τη συγκρότηση του ίδιου του έθνους. Και κάθε έθνος που σέβεται τον εαυτό του πρέπει να αποκτήσει και να λειτουργήσει την πολιτισμική του μνήμη. Εδώ ακριβώς έγκειται και η αρχαιολατρία της Τέχνης του προπροηγούμενου αιώνα, σε μια προσπάθεια αναζήτησης αρμών με ένα αρχαίο παρελθόν. Οταν έρθουμε, όμως, στο γεγονός-Επανάσταση και στην, αναγκαία, εικαστική του μνημείωση, θα πρέπει να σταθούμε στις λιθογραφίες του Πέτερ φον Ες, ζωγράφου της βασιλικής αυλής της Βαυαρίας, στον οποίο αφιερώνεται μια ολόκληρη ενότητα του κεφαλαίου. Ο Ες, πέρα από τους γνωστούς πίνακες της οθωνικής περιόδου και το εικονογραφικό πρόγραμμα του Βασιλικού Κήπου, σε 39 λιθογραφίες που περιλαμβάνονται σε ένα πολυτελές λεύκωμα που κυκλοφορεί στο Μόναχο, το 1840, αναπαριστά τα γεγονότα από τα προεπαναστατικά χρόνια του Ρήγα μέχρι και τον ερχομό του Οθωνα στο Ναύπλιο, επιτρέποντας, κι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, τη διολίσθηση προσωπικών ιδεολογιών μεταξύ των χρωμάτων. Αλλωστε, η Τέχνη, η εκάστοτε Τέχνη, όταν αφορμάται από την Ιστορία, δύναται να φωτίσει και να τονίσει τα σημεία εκείνα που θεωρεί πιο σημαντικά.

Το τρίτο κεφάλαιο, «Η μνήμη του Αγώνα», δίνει κι αυτό εξαρχής το στίγμα του. Εδώ, η Τέχνη λειτουργεί ως θεραπαινίδα της εθνικής μνήμης. Ο Παληκίδης, αφού συστήσει στους αναγνώστες του μια σειρά ελλήνων ζωγράφων, εν πολλοίς άγνωστων στο ευρύ κοινό, εισέρχεται στην εξέταση συγκεκριμένων έργων που παρήχθησαν μετά το μέσο του 19ου αι. Η περίοδος αυτή, μάλιστα, αποδεικνύεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εξαιτίας της συνύπαρξης του λαϊκού και του λόγιου στοιχείου στην εικαστική αναπαράσταση των ιστορικών γεγονότων· οι ευρωπαϊκές λιθογραφίες του Ες, για παράδειγμα, τοποθετούνται πλάι στα έργα του Ζωγράφου και του Ησαΐα, δημιουργώντας ένα πολύ ενδιαφέρον κράμα, τόσο οπτικό όσο και θεωρητικό.

Η ιστορική ουτοπία

Εστιάζοντας πλέον στο κλεινόν άστυ, ο Παληκίδης εξετάζει την αθηναϊκή νεκρόπολη ως ιστορική ουτοπία, όπως βαπτίζει και το τέταρτο κεφάλαιο του έργου. Τα ταφικά μνημεία, ως επιτύμβιες αλληγορίες, αποκτούν διαφορετική προοπτική όταν τα εξετάσουμε στην ιστορική τους προοπτική. Οι εικόνες, που κοσμούν τις περισσότερες σελίδες του τόμου, εδώ ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια των αναγνωστών σημεία της Αθήνας γνωστά-άγνωστα και καταφέρνουν να αποδώσουν το πνεύμα του εκάστοτε δημιουργού των έργων στο σήμερα. Το πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο, το οποίο ακολουθούν το παράρτημα των ιστορικών πηγών, η βιβλιογραφία και τα ευρετήρια κύριων ονομάτων και εννοιών, εξειδικεύεται στην «Ελληνική τέχνη του 19ου αιώνα ως αντικείμενο διδασκαλίας και μάθησης», καλύπτοντας το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας του Παληκίδη από τη σκοπιά της διδακτικής, παρέχοντας, παράλληλα, ένα πολύτιμο θεωρητικό εργαλείο για όσους ασχολούνται με το ευγενές της Τέχνης υπούργημα.

Συνολικά, η μονογραφία του Παληκίδη αποδεικνύεται ιδιαίτερα χρήσιμη όχι μόνο για τον ειδικό αναγνώστη και τον μελετητή της Τέχνης αλλά για καθένα που ενδιαφέρεται να ξεκλειδώσει τις εικόνες που είχε, έχει και θα έχει γύρω του, περνώντας σε μια πολυπρισματική τους θέαση. Η ιστορική συνείδηση και συγκρότησή μας είναι προϊόν πολλών ανθρώπων, για να θυμηθούμε τον Σεφέρη, κι ανάμεσά τους, όπως αποδεικνύει ο συγγραφέας με τον καλύτερο τρόπο, ειδική θέση κατέχουν οι εικαστικοί δημιουργοί.

Ο Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος είναι υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ

{1BSYG}Αγγελος Δ. Παληκίδης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τέχνη και ιστορική συνείδηση {LF}στην Ελλάδα {LF}του 19ου αιώνα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Gutenberg, σελ. 443{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 40 ευρ{4BTIM}ώ