«Ο έλληνας ντιζάινερ δεν διαβάζει βιβλία»

Το εργαστήριό του στα Πετράλωνα είναι ένα cabinet de curiosités από αυτά που εκτιμούν οι επιμελητές εκθέσεων τέχνης όταν αναζητούν ιδιότυπες συλλογές για να δείξουν τον χρόνο, μορφές δημιουργικότητας, τεχνικές, εξελικτικά μοντέλα για το ντιζάιν, εκφάνσεις αυθεντικότητας αλλά και ίχνη απώλειας. Σαν τη μεταλλική επιγραφή του παλιού θερινού σινεμά Ζέφυρος στο Θησείο που τη χτυπούσε ο αέρας ρίχνοντάς την και ο Γιάννης Καρλόπουλος την περιμάζεψε για να μη χαθεί. Αλλο ένα κειμήλιο αστικού αθηναϊκού βίου μετά από πρόσφατη αποστολή διάσωσης και διατήρησης της μνήμης που ανακαλύπτει ο επισκέπτης ανάμεσα στα άπειρα αντικείμενα του χώρου του.

Μετά την αποφοίτησή του από τη σχολή γραφιστικής το 1989, την εργασία του ως βοηθός ζωγράφων στη γιγαντοαφίσα κινηματογράφου και τοιχογραφιών εκκλησιών στην Ελλάδα και την Κύπρο, ο Γιάννης Καρλόπουλος έλαβε υποτροφία για σπουδές στο Παρίσι, όπου έζησε δύο σημαντικές αποκαλύψεις. Πρώτον, άρχισε να πειραματίζεται με το λογισμικό ψηφιακού σχεδιασμού και επιτραπέζιων εκδόσεων ως πρώτος χρήστης των λειτουργικών συστημάτων της Apple. Δεύτερον, συνειδητοποίησε ότι οι ελληνικές γραμματοσειρές είχαν σχεδιαστεί από μη έλληνες σχεδιαστές. Κατά τη διάρκεια των επόμενων 30 ετών ο Καρλόπουλος σχεδιάζει κυρίως περιοδικά, βιβλία, εκδόσεις και πολιτιστικού περιεχομένου οπτικό υλικό. Εχει χαράξει ένα σύνολο έργων που μπορεί να διαβαστεί ως μια αέναη εξερεύνηση της γραφικής εργασίας στην ψηφιακή εποχή και ως μια ταυτόχρονη μελέτη της ελληνικής γραφικής ταυτότητας στον σύγχρονο κόσμο.

Στα πρόσφατα βραβεία ΕΒΓΕ ο κατάλογος του Κινηματογραφικού Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης που σχεδίασε μαζί με τους συνεργάτες του βραβεύθηκε στην κατηγορία Βιβλίο. Στο σκεπτικό της βράβευσης εξηγούνται οι λόγοι: «πρωτότυπη τυπογραφία, η οποία εξυπηρετεί το πάντρεμα των δύο εποχών και δύο γλωσσών, ιλιγγιώδες layout, εναλλαγές στις κλίμακες που διευκολύνουν τη σήμανση των ενοτήτων, έξυπνος καταμερισμός της ύλης – ασπρόμαυρης και έγχρωμης – με το μυαλό στην οικονομία. Τολμηρή τοποθέτηση των οριζόντιων εικόνων σε κατακόρυφη διάταξη, μια ξεχασμένη πρακτική άλλων εποχών. Στην ίδια διοργάνωση έλαβε επίσης το χρυσό βραβείο εικονογράφησης για την ποιητική συλλογή του Ορέστη Ανδρεαδάκη «Σκοτεινός Πληθυντικός»: «Η εικονογράφηση αυτή, που θυμίζει αυτόματη γραφή, προσφέρει έναν άλλον τρόπο ανάγνωσης του κειμένου χρησιμοποιώντας με διεισδυτικότητα και μαεστρία την ελάχιστη δυνατή χειρονομία. Αυτή η λιτή εικαστική γλώσσα που απαρτίζεται από σημεία (ή που τη συνθέτουν σημεία) χρησιμοποιήθηκε παράδοξα τολμηρά, με ευαισθησία και ποιητικότητα. Ο εικονογράφος χειρίστηκε με σεβασμό το ποιητικό κείμενο, δημιουργώντας εξαιρετικές ασπρόμαυρες συνθέσεις. Μέσω της εννοιολογικής γραφής χρησιμοποίησε τα λευκά κενά για να έρθει σε απόλυτη συνύπαρξη με τους όγκους του κειμένου» σημειώνεται στο σκεπτικό της διάκρισης.

Στο στρογγυλό τραπέζι του εργαστηρίου όπου συναντιόμαστε παρέα στην καφετιέρα κάνουν διάφορες μακέτες βιβλίων και εντύπων που έχει μόλις σχεδιάσει. «Η επικοινωνία έχει να κάνει με τον χρόνο» λέει. «Επικοινωνούμε σήμερα, αλλά η γραφή είναι το παν. Γιατί είναι η οπτική επικοινωνία. Τα γράμματα, το αλφάβητο είναι εικόνα. Κανείς άλλος δεν μπορεί να καταγράψει γλώσσα με αυτό το αλφάβητο, δηλαδή το ελληνικό. Μόνο μέσω της Κύπρου μπορούμε να το αντιληφθούμε αυτό».

Στο σχεδιαστικό κομμάτι ποια γράμματα μπορούν να αποδώσουν την ελληνική γλώσσα;

Δεν μπορούμε να το διαπραγματευτούμε με πολλούς σχεδιαστές, γιατί οι ξένοι σχεδίαζαν. Δεν υπάρχουν πολλοί σχεδιαστές, επειδή αυτό το αλφάβητο παράγει μόνο μία γλώσσα. Είναι μοναδικό πολιτισμικό στοιχείο, αλλά είναι και κατάρα αυτή η μοναδικότητα. Η έννοια της ταυτότητας των ελληνικών έχει μία βάση, τη γραφή. Θέλοντας και μη, το να κάνεις σχεδιασμό ενός γράμματος κάνεις ιστορία γλώσσας, ιστορία γραφής. Η γλώσσα είναι η πατρίδα μας, αυτό είναι ξεκάθαρο.

Επηρεάζει το ντιζάιν, η οπτική ταυτότητα, την εθνική ταυτότητα;

Σίγουρα. Αφού μαθαίνουμε από πολύ νωρίς στο σχολείο να καταλαβαίνουμε σύμβολα. Τα γράμματα είναι σύμβολα δηλαδή. Ντιζάιν υπάρχει από την εποχή που ο άνθρωπος σχεδιάζει και χαράζει στις σπηλιές.

Για τις εκδόσεις όλα ξεκινάνε από την αναπαραγωγή των βιβλίων, την εποχή του Γουτεμβέργιου. Ο ντιζάινερ είναι ένα βιομηχανικό επάγγελμα, προϋποθέτει βιομηχανική κουλτούρα, θέλει κατανάλωση. Στη χώρα μας άρχισε να αναπτύσσεται μεταπολεμικά, μετά τον εμφύλιο στη δεκαετία ’50 – ’60. Οταν αρχίζουν η κατανάλωση και η διαφήμιση. Προσωπικά δεν με ενδιέφεραν η διαφήμιση και η συσκευασία. Με ενδιαφέρει η τυπογραφία, το εκδοτικό προϊόν, το editorial design το οποίο στον πυρήνα του έχει το γράμμα. Ετσι άρχισα να σχεδιάζω και γράμματα. Η γραφιστική πρέπει να εξυπηρετήσει τον λόγο κάποιου άλλου.

Τι έφερες από το Παρίσι γυρίζοντας στην Αθήνα;

Δεκαετία του ’90 αρχίσαμε να βγάζουμε καινούργια περιοδικά. Τότε που μετά τη «Βαβέλ», τα «Πρόσωπα», το «Κλικ», το «01» εγκαινίασε κάτι νέο. Εκεί, στο «01», βρέθηκα κι εγώ. Σπούδασα στην ιστορική σχολή Εστιέν. Ο τυπογράφος Εστιέν το 1500 περίπου σχεδιάζει, κόβει όπως λέμε τα πρώτα γράμματα, τα απλά, της μονοτυπίας. Αυτά που διαβάζουμε και σήμερα, με μικρές παραλλαγές. Αυτή είναι και η απάντηση γιατί δεν υπάρχει ανάλογο γράμμα στα λατινικά. Αυτό προσπάθησα να το γεφυρώσω στο σύγχρονο ντιζάιν. Σύμφωνα με τον χαράκτη δάσκαλό μας Τάκη Κατσουλίδη, το άλφα είναι το δυσκολότερο σχεδιαστικά γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου. Στον δικτυακό τόπο fonts. gr φιλοδοξούμε να συγκεντρώσουμε μία μεγάλη συλλογή από επιλεγμένες γραμματοσειρές ελλήνων και ξένων σχεδιαστών, με κοινό χαρακτηριστικό την υποστήριξη ελληνικών χαρακτήρων.

Δηλαδή τα απλά του 1500 να τα εξελίξεις στο παρόν;

Ακούγεται άλμα στο κενό. Είναι. Η ντιζάιν εκπαίδευση στην Ελλάδα από μη κρατικές οντότητες συνέβη στο γραφείο του Δοξιάδη. Μετά το 1976 δημιουργήθηκε η πρώτη κρατική σχολή γραφιστικής. Ακόμα και ένα πρακτικό επάγγελμα χρειάζεται όμως εκπαίδευση. Μέχρι και σήμερα στην Ελλάδα δεν υπάρχει συσσωρευμένη γνώση για να υποστηρίξει το editorial design. Κατά τη γνώμη μου στο προφίλ του έλληνα ντιζάινερ λείπει ο σχεδιασμός του βιβλίου επειδή δεν διαβάζει βιβλία. Δεν λέω για τα εξώφυλλα γιατί μεμονωμένα έχουν προχωρήσει. Και έχει σημασία αυτό που λέω γιατί αλλιώς δημιουργείς κείμενο για τυπογραφεία εφημερίδας, αλλιώς για βιβλίο. Αλλο είναι το γράμμα για πανεπιστημιακό σύγγραμμα, άλλο για κατάλογο σύγχρονης τέχνης, άλλο για λογοτεχνικό βιβλίο. Διαφορετικά διαβάζεις σύγχρονη λογοτεχνία από λογοτεχνία του 19ου αιώνα.

Εχεις ιδιαίτερη ευαισθησία με τις παλιές εκδόσεις;

Θα απαντήσω με τη νέα μας δουλειά. Οι εκδόσεις Διόπτρα λοιπόν πήραν τα δικαιώματα για τα έργα του Καζαντζάκη. Σχεδιαστικά ο συγγραφέας ταλαιπωρήθηκε και φαίνεται αυτό στα βιβλία του που κυκλοφόρησαν μετά το 1960. Σε αυτή την εκδοτική σειρά έχουμε σχεδιάσει με νέα απλά το κείμενο του Καζαντζάκη και έχουμε επιμεληθεί συνολικά τον σχεδιασμό όλων των βιβλίων του, καθώς θέλησα να κάνω brand τον Καζαντζάκη. Αναρωτήθηκα αν είναι ο Τζέιμς Τζόις της Ελλάδας. Μπορεί να ακούγεται θρασύ, αλλά αυτά τα γράμματα που σχεδιάσαμε ειδικά για το κείμενό του είναι η πρότασή μας ως τρόπος για να έρθει κάποιος κοντά του. Αυτό που μένει στη γλώσσα είναι σημαντικό. Γι’ αυτό και δεν πρέπει να θεωρούμε παλιατζούρες τα παλιά κείμενα. Η πρόκληση ήταν να βρεθεί κάτι πολύ κλασικό και πολύ μοντέρνο, εμπεριέχοντας τη χειρονομία της γραφής του Καζαντζάκη, καθώς εκείνος δεν μπορούσε να δακτυλογραφεί. Ολα τα έργα του είναι γραμμένα στο χέρι. Σχεδιάσαμε λοιπόν τα νέα απλά που βασίζονται στα απλά της πρώτης ελληνικής γραμματοσειράς του τυπογράφου Εστιέν.

Και από αυτά τα δείγματα που μας παρουσιάζεις έχεις κάνει και ιδεογράμματα για τον Καζαντζάκη.

Δημιουργώ ένα σύμβολο και κάνω brand την υπογραφή του. Ο καθένας παίζει έναν ρόλο. Αντίστοιχα, ερμηνεύω έναν τυπογραφικό ρόλο. Εκείνο τον ρόλο που ξεκινά από την εποχή που διάβαζα τον «Βίο και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» σε παλιά έκδοση, πριν βγει η ταινία και φτάνει στο τώρα, αλλά χωρίς να το βλέπω με τα στοιχεία του Word επεξεργαστή του υπολογιστή.

Αρα σε καθόρισε σχεδιαστικά
ο Καζαντζάκης;

Το ψάξιμο γύρω από την τυπογραφία είναι ένα τρυπάνι μέσα στον χρόνο. Το να διαβάσεις «Κάθεται ο αγάς της Λυκόβρυσης στο μπαλκόνι του απάνω απ’ την πλατεία του χωριού. Καπνίζει το τσιμπούκι του και πίνει ρακή. Ψιχαλίζει ήσυχα, τρυφερά και στα χοντρά μουστάκια του…» αυτό, για να μπεις μέσα, πρέπει τα γράμματα που διαβάζεις να ξέρεις ότι έρχονται από πολύ μακριά.