Υπό την επήρεια του Κόντογλου

Υπήρξε από τις εμβληματικότερες μορφές της νεότερης ελληνικής τέχνης. Αυθεντικός εκφραστής της επιστροφής προς τη λαϊκή παράδοση, την ελληνικότητα και το ορθόδοξο δόγμα, θέλησε να απαλλαγεί από τα καλλιτεχνικά ρεύματα της Δύσης. Ο λόγος για τον Φώτη Κόντογλου, στο έργο του οποίου, αλλά και στο αποτύπωμα που άφησε στις νεότερες γενιές, είναι αφιερωμένη η επετειακή έκθεση για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή που διοργανώνει το Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, υπό την αιγίδα της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου.

Περισσότερα από 130 έργα, εκ των οποίων 58 με την υπογραφή του Φώτη Κόντογλου και  77 φιλοτεχνημένα από 39 ακόμα καλλιτέχνες, συνθέτουν την έκθεση «Ο Φώτης Κόντογλου και η επιρροή του στους νεότερους», την οποία επιμελείται ο γενικός διευθυντής του Ιδρύματος Κυριάκος Κουτσομάλλης, από τον οποίο ζητήσαμε να μας επισημάνει τα χαρακτηριστικά που καθιστούν τον Κόντογλου ξεχωριστή περίπτωση.

«Σε μια περίοδο κατά την οποία οι πνευματικές δομές υφίσταντο την πίεση της αποδόμησης, ο Φώτης Κόντογλου, με την ενάργεια του λόγου του – εικαστικού και λογοτεχνικού -, ιχνηλάτησε τα ψυχικά του κοιτάσματα, εκεί δηλαδή όπου εδρεύουν οι παιδαγωγικές αρχές του Γένους, για να συντάξει μια συγκροτημένη θεώρηση η οποία βαθιά επηρέασε τη νεότερη ελληνική τέχνη και λογοτεχνία» απαντά ο κ. Κουτσομάλλης και συνεχίζει δίνοντας το στίγμα της έκθεσης: «Ενας από τους στόχους του αφιερώματος είναι να ανατρέψει την ευρέως επικρατούσα άποψη ότι ο Φώτης Κόντογλου υπήρξε κυρίως ζωγράφος της λειτουργικής εικόνας. Από τις επτά ενότητες της έκθεσης, οι τέσσερις αναφέρονται σε κοσμικά θέματα: μύθους, ήρωες, προσωπογραφίες, τοπογραφίες. Εάν παρεξήγηση σχετικά με τον Κόντογλου ήθελε υπάρξει, αυτή έγκειται στο ερώτημα: Πόθεν και προς τι η αυστηρή, έως και απορριπτική, προς τη δυτική τέχνη, της αδιαφανούς όπως τη χαρακτήριζε Δύσης, κριτική του; Και εδώ η έκθεση φροντίζει να προσεγγίσει το ερώτημα».

Τα «Πρόσωπα» ζήτησαν από τρεις σύγχρονους έλληνες εικαστικούς που συμμετέχουν στην έκθεση να εξηγήσουν τα φανερά και αφανή ίχνη που άφησε ο Φώτης Κόντογλου στη δουλειά τους.

Νίκος Μόσχος

«Η σχέση του οικείου με το ανοίκειο»

Μολονότι μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου το καλλιτεχνικό και πνευματικό μέγεθος του Κόντογλου μνημονευόταν συχνά, η επαφή μου, χειρωνακτικά, με τη βυζαντινή τέχνη, μέχρι και σήμερα, περιορίζεται σε κάποια ελάχιστα αντίγραφα με μολύβι.

Ο ειλικρινής θαυμασμός και η μελέτη του έργου του ήρθε γύρω στο 2008, παραδόξως, μέσω Γερμανίας και της αγάπης μου για τους εξπρεσιονιστές. Ηταν η περίοδος που αισθάνθηκα την ανάγκη να φτιάξω τις εικόνες μου, χωρίς τη βοήθεια φωτογραφιών, και να φτάσω πιο κοντά στον δικό μου νοητικό ρεαλισμό. Πρόσωπα, πτυχώσεις, βράχια και άλλα στοιχεία είχαν αποκτήσει σε κάποιον βαθμό μια βυζαντινότροπη ή και λαϊκότροπη αίσθηση, τα περιγράμματα έγιναν πιο αυστηρά, οι φόρμες πιο συμπαγείς.

Ολα αυτά προέκυψαν κάπως αβίαστα και τα κοσμικά έργα του Κόντογλου εξελίχθηκαν σε πηγές ζωγραφικών λύσεων. Η ανάπτυξη των συνθέσεων στις τοιχογραφίες του Δημαρχείου, αλλά κυρίως αυτή που κοσμούσε το σπίτι του, μου έδωσαν τροφή για σκέψη σχετικά με το πώς ένας αφηγηματικός καλλιτέχνης πλάθει το προσωπικό του σύμπαν.

Η τοιχογραφία της οικίας του ανοίγει μπροστά μου μια σειρά από ζητήματα που απασχολούσαν τον Κόντογλου (τα οποία προσέγγιζε και στα γραπτά του) και αποτελούν μείζονα ζητήματα της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας σήμερα. Οι συγκεκριμένες οπτικές παραβολές κάνουν, κατά τη γνώμη μου, την τοιχογραφία να ξεφεύγει από το δεσμευτικό πλαίσιο της βυζαντινής παράδοσης και να φαίνονται σαν παράλληλα ανοιγμένα παράθυρα στην οθόνη μιας τηλεόρασης ή ενός υπολογιστή. Ξεκινώντας από ψηλά με το προσωπικό του πάνθεον, κατεβαίνουμε στη δεύτερη και την τρίτη ζώνη όπου μέσα από αυτοτελή επεισόδια θέτει ζητήματα ετερότητας, του οικείου με το ανοίκειο καθώς επίσης και συνύπαρξης με το τελευταίο. Αυτός ήταν και ο λόγος που με κέντρισε να φτιάξω ένα έργο-αναφορά στο συγκεκριμένο έργο του, μεταβολισμένο από τη δική μου αφηγηματική αντίληψη.

Τέλος δεν θα μπορούσα να παραβλέψω τον ρόλο που έπαιξαν στη διαμόρφωση του έργου μου τα γραπτά του, όπως  το γκροτέσκο και άκρως πολιτικό «Ο θεός Κονάνος» ή το «Ευλογημένο Καταφύγιο», μέσα από το οποίο αντλήθηκε και ο τίτλος του δικού μου έργου «Ο απομέσα άνθρωπος» και που αισθάνθηκα ότι βρίσκεται σε άμεση ανταπόκριση με τη θεματική που εξελίσσω τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια και που αφορά τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία: «Εδώ σε μια ώρα μέσα, ζης όσο δεν ζη αληθινά ούτε μέσα σ’ ένα χρόνο ο αεικίνητος άνθρωπος της μηχανής και του παρά. Τι λέγω; Κ’ εκατό και διακόσια χρόνια να ζήσει ένας τέτοιος σε τούτον τον κόσμο, δεν θα καταλάβει ό,τι νοιώθει σε μια ώρα ο απομέσα άνθρωπος από το βαθύ μυστήριο του κόσμου!».

Στέφανος Δασκαλάκης

«Το “ήθος” για να αγγίζεις τα πράγματα»

Αν θέλει κάποιος να ανακαλύψει ομοιότητες και καταγωγές στη ζωγραφική, δεν θα πρέπει να τις αναζητήσει στην πλευρά της εικόνας και της θεματογραφίας. Οι πραγματικές συγγένειες δεν βρίσκονται στην επιφάνεια και συχνά δεν γίνονται ορατές με την πρώτη ματιά, γιατί τις πιο πολλές φορές εκείνο που τραβάει την προσοχή μας είναι το τι αφηγείται η ζωγραφική, το θέμα, με συνέπεια να μην μπορούμε να αντιληφθούμε αυτό που είναι το πιο ουσιαστικό και που βρίσκεται σε βαθύτερα στρώματα.

Εκείνο λοιπόν που με κάνει να νιώθω κοντά στην τέχνη του Κόντογλου δεν είναι αυτό που παριστάνουν τα έργα του. Δεν ζωγράφισα ποτέ αγίους ούτε εμπνεύστηκα από παραμύθια και λαïκές διηγήσεις. Αντίθετα, αυτό που με κάνει να νιώθω κοντά του είναι η «απτικότητα» του κόσμου του και η αυστηρότητα των χρωματικών κλιμάκων του μέσα από τις οποίες αναδύεται ένα ορισμένο «ήθος», ένας ιδιαίτερος τρόπος να πλησιάζεις τα πράγματα και να τα αγγίζεις.

Στη ζωγραφική του Κόντογλου βλέπεις το δράμα του ανθρώπου που έζησε τον ξεριζωμό, μπορείς να νιώσεις τη νοσταλγία για ό,τι χάθηκε, την εγκαρτέρηση και τον αγώνα του απλού ανθρώπου να επιβιώσει, κάτι που συναντάς πολλές φορές και στους τωρινούς ανθρώπους της καθημερινότητας και αυτό είναι που τον κάνει σύγχρονο, παγκόσμιο και πολύ κοντινό μας.

Θα ήθελα να πιστεύω ότι κάποια στοιχεία τέτοιου είδους θα μπορούσαν να ανιχνευθούν, τόσο στο έργο μου που παρουσιάζω στην έκθεση για τον Φώτη Κόντογλου στο μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή όσο και σε κάποια από τα παλαιότερα έργα μου με τις φιγούρες όπως και σε κάποιες από τις συνθέσεις μου με τα γαιώδη χρώματα και στους εσωτερικούς χώρους.

Η σημασία της βυζαντινής ζωγραφικής που είναι η φυσική συνέχεια της αρχαίας δεν έγινε κατανοητή και αγνοήθηκε από τον νεοκλασικισμό του 19ου αιώνα.

Χάρη στον Κόντογλου ο οποίος ξαναζωντανεύει την τέχνη του Βυζαντίου η συνέχεια της παράδοσης αποκαθίσταται δίνοντάς μας τη δυνατότητα να μιλήσουμε για τον σύγχρονο κόσμο μέσα από το βάθος και τη σοφία της ελληνικής παράδοσης.

g

Σωτήρης Σόρογκας

«Ο κατεξοχήν εκφραστής των ριζωμάτων»

Πριν αναφερθώ στη σπουδαιότητα του Κόντογλου, θα ήθελα να επισημάνω την παρήγορη δραστηριότητα του Ιδρύματος Γουλανδρή το οποίο προβάλλει – παραλλήλως με τη μοναδικής σημασίας συλλογή  έργων ευρωπαϊκής τέχνης – και έλληνες δημιουργούς. Διότι, το σύγχρονο εικαστικό κατεστημένο, αδίσταχτο και υποταγμένο, τους αγνοεί, όπως κι ολόκληρη τη σύγχρονη ελληνική ζωγραφική, με κριτήρια δήθεν «προοδευτικά» και αισθήματα εθνικής μειονεξίας, που απαξιώνουν οτιδήποτε ελληνικό.

Ετσι, ο Κόντογλου, ο κατεξοχήν εκφραστής των ριζωμάτων, θα ήταν καταδικασμένος να ξεχαστεί στη σιωπή ως εκπρόσωπος μιας βαθιάς και αμετακίνητης πίστεως στην πνευματικότητα της πολιτιστικής μας παραδόσεως, μέρος της οποίας    εκπροσωπεί η «ηλιόλουστη Ορθοδοξία», μια από τις πολλαπλές εκδοχές του ελληνικού πολιτισμού, που γύρευαν οι άνθρωποι  της Γενιάς του ’30.

Ο Κόντογλου δίδαξε και την τεχνική των εικόνων, τη μεθοδολογία κατασκευής τους και τον αισθητικό τους προσανατολισμό. Δηλαδή, τη μεταβίβαση πολύτιμων γνώσεων στους συνεχιστές μαθητές του ζωγράφους, που έγιναν κι αυτοί σπουδαίοι δάσκαλοι, όπως ο Εγγονόπουλος, ο Τσαρούχης ή ο Μόραλης, από τον οποίο διδάχτηκα κι εγώ τους βασικούς νόμους: τα σκούρα χρώματα μπαίνουν κάτω απ’ τα ανοιχτά και τα θερμά κάτω απ’ τα ψυχρά.

Είχα κι εγώ την ευτυχία να τον γνωρίσω και να ακούσω τις απόψεις του και τις οδηγίες του για τα υλικά και τον τρόπο που θα επιχειρούσαμε – μια ομάδα υποτρόφων – να αντιγράψουμε τις τοιχογραφίες του Ιερού Ναού Παναγία η Καιρά στο Λασίθι. Επίσης, τα υπέροχα βιβλία του ήταν και είναι πολύτιμα βοηθήματα και για τον ψυχισμό μας. Για παράδειγμα, «Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου» στάθηκε για μένα στήριγμα ευφρόσυνο σε δύσκολες ώρες, όπως η ποίηση. Εμαθα ακόμα, όσο μπόρεσα, να ιστορώ εικόνες, από μαθητή του κι από τις οδηγίες των βιβλίων του.

Τελειώνοντας το σημείωμα αυτό, θα ήθελα να επαναλάβω την τελευταία φράση ενός μικρού κειμένου μου για τον Κόντογλου του 2008 στο περιοδικό  Η Λέξη: «Στις μέρες μας που κυριαρχεί η μόδα να είσαι ανθέλληνας, ο Κόντογλου είναι πολύ πιθανό να προσωποποιεί το πεσμένο ιερό που εμείς τώρα πρέπει ανυπερθέτως να σηκώσουμε».