Τραγωδία, επιστροφή στο παντοτινό

Βλέποντας την πληθώρα των παραστάσεων αρχαίου δράματος στα παραδοσιακά φεστιβάλ αλλά και στις διοργανώσεις σε όλη την επικράτεια, είναι λογικό να σκεφτεί κανείς ποια είναι τα στοιχεία και τα γνωρίσματα αυτού του είδους που το καθιστούν, 2.500 χρόνια, αναγκαία πνευματική τροφή σε όλα τα μάκρη και τα πλάτη της οικουμένης. Πριν από 40 χρόνια είχε επισκεφτεί την Ελλάδα ένας κρατικός θίασος από τον Καναδά με μέλη και γλώσσα και φορεσιές που έρχονταν από τον αμερικανικό Βορρά και, κυρίως, τους Εσκιμώους. Τι έπαιξαν εδώ στο Ηρώδειο; «Αντιγόνη»! Ο σκηνικός χώρος υποτίθεται πως ήταν ένας μόνιμος παγετώνας, άρα ο πεθαμένος αδελφός της ηρωίδας ήταν καλυμμένος με παχύ στρώμα χιονιά. Και, αντί για παλάτι των Λαβδακιδών, η δράση γινόταν μπροστά σε ιγκλού! Ηταν μια συγκλονιστική σύλληψη και εκτέλεση και, συνάμα, μια τρανταχτή απόδειξη πως η πολιτισμική ανακάλυψη της αρχαίας Αττικής, η τραγωδία και η πολιτική κωμωδία, είχε χτυπήσει φλέβα από τις ρίζες και τα θεμέλια του παγκόσμιου πολιτισμού.

Είχαν ορίσει πως πηγή της τέχνης είναι ο μύθος, μήτρα όλων των τεχνών. Εκείνη η συνταρακτική «Αντιγόνη» (δεν υπήρχε καμία, τάχα μου, διασκευή, ακουγόταν όλο το κείμενο του Σοφοκλή) εκκινούσε και για τους δημιουργούς και για το κοινό (όχι μόνο το ελληνικό με τη συναισθηματική του ευαισθησία) από παραδόσεις βαθιά ριζωμένες στο υποσυνείδητο, όχι μόνο του «πολιτισμένου» αναγνώστη ή θεατή, αλλά στο υποσυνείδητο ακόμη και του ανθρώπου που ζούσε στα σκοτεινά δάση του Αμαζονίου και στις παγωμένες οροσειρές Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, αλλά και της Αυστραλίας.

Οταν ο μέγας Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του αναφερόταν στη μορφή και στα στοιχεία της τραγικής φόρμας, πρώτο συστατικό καθόριζε τον «Μύθον», αυτός ήταν ο πυρήνας του τραγικού, τα άλλα στοιχεία ήταν τα επιμέρους συστατικά του, το μέλος, η όψις, η λέξις, το ήθος, η διάνοια, ο έλεος και ο φόβος και, βέβαια, η κάθαρσις. Είναι εκπληκτική τύχη το ότι διασώθηκε η αρχαιότερη τραγωδία, οι «Πέρσες» του Αισχύλου, που έχει ως μύθο ένα ιστορικό γεγονός, τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Μέγα μάθημα της τύχης και της συγκυρίας, διότι κατεδείκνυε πως κάθε μύθος είχε πίσω του μια περιπέτεια που εκκινούσε από μια ιστορική, έστω λησμονημένη, ρίζα. Ιδού το μεγάλο δίδαγμα από την πρώτη προσέγγιση μιας τραγωδίας. Πίσω από τον μύθο που διαπραγματεύεται υπάρχει ιστορικός πυρήνας και αυτό το στοιχείο καθόρισε και την αποδοχή πολλών γενεών που, ενώ ζούσαν σε διαφορετικά ήθη, νόμους, ιδεολογήματα, γεωγραφικά μήκη και πλάτη και διαφορετικά κλίματα, εκκινούσαν από βαθύρριζα αίτια οι αντιδράσεις τους, τα μίση τους, οι φιλίες τους, τα έργα της ειρήνης και του πολέμου, τα εργαλεία και οι μέθοδοι.

Στους «Πέρσες», πέρα από τα ιστορικά δεδομένα των πρωταγωνιστών, κυριαρχεί μια ριζιμιά διαπίστωση, πως η υπέρβαση του μέτρου, η αλαζονεία, η υπερφίαλη συμπεριφορά, η περιφρόνηση προς τις αρχές της ηθικής και της ιστορίας οδηγούν λαούς ολόκληρους στην καταστροφή, όταν οι ηγεμόνες προβάλλουν τις βασικές αρχές του ιστορικού συνειδητού. Διαβάζοντας ή βλέποντας τους «Πέρσες», ένας σημερινός θεατής ή αναγνώστης είναι σχεδόν βέβαιο πως αγνοεί τα ιστορικά γεγονότα που προκάλεσαν την έμπνευση του Αισχύλου. Δεν είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει πως ο ποιητής ήταν ο ίδιος ναυμάχος στη σύγκρουση, ούτε να γνωρίζει τους επικεφαλής των νικητών και των ηττημένων.

Αλήθεια, σκέφτηκε ποτέ κανείς να ρωτήσει έναν θεατή στην Επίδαυρο ποιος ήταν ο ναύαρχος των Ελλήνων και ποιοι κυβερνούσαν τα σκάφη των Περσών; Κανένα όνομα δεν αναφέρει από την ελληνική νικητήρια παράταξη ο ναυμάχος ποιητής. Οσο για τους Πέρσες, σωρεύει έναν κατάλογο δεκάδων νεκρών περσών ναυάρχων που κανένας Ελληνας, ακούγοντάς τους, δεν είχε άλλο τεκμήριο της ύπαρξής τους από το ότι μετείχαν στη ναυμαχία και σκοτώθηκαν ή πνίγηκαν στα στενά της Σαλαμίνας.

Αυτό το ιδιοφυές αριστούργημα παρέδωσε στην ανθρωπότητα ο ποιητής, όχι βέβαια υπολογίζοντας τη διεθνή του πορεία, αλλά προσφέροντας στην πόλη του ένα μέγα ηθικό μάθημα που ήρθε να παραταχθεί στα τόσα άλλα πολιτισμικά μορφώματα της δημοκρατίας, όπως ο Παρθενώνας, η διδασκαλία των Σοφιστών και του Σωκράτη, η γλυπτική, η ζωγραφική των αττικών αγγείων και η δημόσια ρητορική. Τα ίδια δομικά και αρμονικά στοιχεία που διαπιστώνει κανείς στους «Πέρσες» θα συναντήσει στη σαφήνεια, στην εσωτερική αρχιτεκτονική ενός πανηγυρικού του Ισοκράτη και ενός διαλόγου του Πλάτωνα, όπως και στην ιατρική του Ιπποκράτη.

Είναι μεγάλο δίδαγμα η ανάγνωση των «Περσών» με καθαρά κριτήρια φιλοσοφίας της ιστορίας και αξιωμάτων της ηθικής. Πριν από χρόνια, αμερικανοί ηθοποιοί, διαρκούντος του πολέμου των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, πήγαν με τα κοστούμια της παράστασης και έπαιξαν τους «Πέρσες» έξω από το προεδρικό μέγαρο του προέδρου της Αμερικανικής Δημοκρατίας! Και «Πέρσες» έπαιξαν ιάπωνες καλλιτέχνες μετά τη βόμβα της Χιροσίμα μέσα στα ερείπια και τη θανάσιμη ατμόσφαιρα της πόλης. Ποιος ιάπωνας θεατής εκείνης της ενέργειας ήξερε την Αθήνα, την Ακρόπολη, τη δημοκρατία του Θεμιστοκλή ή τον Δαρείο; Ετσι συμβαίνει πάντα με έργα που ορθώς ονομάζουμε «κλασικά», είτε είναι των αρχαίων ελλήνων δραματουργών, είτε του Σαίξπηρ, του Λόπε ντε Βέγκα, του Γκαίτε, του Ιψεν, του Στρίντμπεργκ, του Τσέχοφ, του Μπέκετ. Κανείς, εκτός από μετρημένους στα δάχτυλα ειδικούς, δεν γνωρίζει τα ιστορικά δεδομένα που υπαινίσσεται ο Αισχύλος στις «Ικέτιδες». Μια ομάδα ελληνίδων φυγάδων από την Αίγυπτο ζητούν άσυλο στη δημοκρατική Αθήνα, ενώ διώκονται από τους Αιγύπτιους. Ο Αισχύλος θέτει για πρώτη φορά στην ιστορία των ανθρώπων την «ηθική» των συνόρων και τη βούληση πολιτών που εφαρμόζουν αρχές και αξίες.

Στο αριστούργημα του παγκόσμιου θεάτρου, την «Ορέστεια» του Αισχύλου, θα μπορούσε κανείς (προσωπικά το έχω εφαρμόσει στις παραδόσεις μου και στις διαλέξεις μου) να στηρίξει μια σειρά από προβλήματα και λύσεις που αναφέρονται στα όρια και στους όρους μιας δομημένης πολιτείας. Η αυθαιρεσία, η απάτη, οι προκαταλήψεις, η κτητικότητα, η υπέρβαση των νόμων ή η κατάλυση των θεσμών λύνονται για πρώτη φορά στην ιστορία των ανθρώπινων δρωμένων με τη δίκη του Ορέστη στον Αρειο Πάγο. Αλήθεια, φίλοι αναγνώστες, πόσοι από μας κάθε μέρα, που εφαρμόζουμε ή καταστρατηγούμε νόμους και θεμελιώδεις αρχές της ανθρώπινης συμβίωσης, έχουμε υπ’ όψιν μας πως κάποια ιστορική στιγμή μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, σε μια πόλη της Αττικής, δικάστηκε και αθωώθηκε ένας μητροκτόνος, με απόφαση που έλαβαν ένορκοι, απλοί πολίτες, εκλεγμένοι με μυστική ψηφοφορία του λαού;

Οταν παίζεται η «Ορέστεια», πρέπει να είσαι ανόητος αν σε παρασύρει και μόνο το «αστυνομικό» θέμα και δεν καλείσαι να πάρεις θέση γύρω από αιώνια προβλήματα που αφορούν το ανθρώπινο είδος, τα αδιέξοδά του, τις τόλμες του, την τύφλωση του εγώ του και την υπέρβαση του εγώ του. Ο Ορέστης, η Ιφιγένεια, η Αντιγόνη, ο Κρέων, ο Αίας, η Κλυταιμνήστρα, ο Φιλοκτήτης, ο Οδυσσέας, ο Αγαμέμνων, ο Τειρεσίας, ο Αίγισθος, ο Πυλάδης, ο Παιδαγωγός του Ορέστη, ο Μενέλαος δεν είναι απλώς κάποια πρόσωπα του μύθου που ενεπλάκησαν σε περιπέτειες, πλήρωσαν για το λάθος τους, λυτρώθηκαν με αθωωτικές αποφάσεις, αυτοκτόνησαν. Είναι αρχετυπικοί χαρακτήρες που αποτύπωσαν στον καιρό τους συμπεριφορές που έβλαψαν, ευεργέτησαν, επαναστάτησαν και συμβιβάστηκαν. Ηταν προβολές στο μέλλον. Η ανθρωπότητα όποιας εποχής, όποιας ηπείρου, όποιας θρησκείας, όποιας πολιτισμικής θεσμοθέτησης παράγει συνεχώς Ηλέκτρες, Αντιγόνες, Ορέστες, Κλυταιμνήστρες και Αίαντες.

Οταν διαπιστώνουμε αυτά τα αυτονόητα, καλό είναι να μην ξεχνάμε πως αυτά τα μεγέθη ανθρώπινης συμπεριφοράς αναδύθηκαν, ερευνήθηκαν, κρίθηκαν, αξιολογήθηκαν από μια μικρή πόλη (σε σύγκριση με την ανθρωποπλημμύρα των ασιατικών κρατών), την Αθήνα, στη διάρκεια 80 ετών, σε πλήρη λειτουργία των αντιφάσεων της δημοκρατίας, του μοναδικού, εκείνη την ιστορική στιγμή της ανθρωπότητας, καθεστώτος που είχε θεσμοθέτη, νομοθέτη, κριτή και κρινόμενο, αδιακρίτως ηλικίας, πλούτου, καταγωγής, ηθικής πολιτών.

Αλλά ο μεγαλοφυής Αισχύλος μάς κληροδότησε και τον «Προμηθέα Δεσμώτη». Αντιλαμβάνεσθε τι ανθρώπινο χαρακτήρα γαλουχούσε η δημοκρατική Αθήνα όταν τολμούσε να συζητεί δημόσια και με την ευθύνη των πολιτικών θεσμών, άρα ως ιδεολογική προίκα μιας ανθρώπινης κοινότητας, να κρίνει και να σχολιάζει τα όρια και τους όρους της συνύπαρξης του ανθρώπου με τον θεό και να έχει την τόλμη να αμφισβητεί τις θεϊκές πρωτοβουλίες.

Οταν ο Προμηθέας καταβυθίζεται στον Αδη από την οργή του Δία, δεν είναι ο Δίας που δικαιώνεται. Η πράξη του Τιτάνα προοιωνίζεται τον ερχομό που προεξαγγέλλεται, νέων θεών.