Οι συγγραφείς {LF}ως μεταφραστές

Στο προπροηγούμενο Γλωσσίδι, με αφορμή τις μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, έγραφα ότι θα επανέλθω σύντομα στο ζήτημα των συγγραφέων που μετέφραζαν τότε λογοτεχνία. Επανέρχομαι, λοιπόν.

Οπως έχω υπαινιχθεί ίσως και άλλοτε, υπάρχει η αντίληψη ότι, από τη στιγμή που τη μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου (αναφέρομαι κυρίως στην πεζογραφία, αφού με την ποίηση είναι κάπως διαφορετικά τα πράγματα) την υπογράφει γνωστός συγγραφέας, αυτό είναι και εγγύηση για την ποιότητά της. Και όμως, κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Ή έστω, ισχύει πολύ πιο σπάνια απ’ό,τι πιστεύουν ορισμένοι.

Η μετάφραση είναι κάτι άλλο από τη λογοτεχνία. Δεν είναι ούτε φυσικό ταλέντο, ούτε τέχνη, ούτε επιστήμη, όπως ακούγεται ή γράφεται συχνά, έστω και αν εμπεριέχει και λίγο απ’ όλα αυτά. Είναι πρωτίστως δεξιότητα, «τέχνη» όχι με την έννοια του art αλλά του craftmanship. Οπως ο ξυλογλύπτης ή ο αργυροχόος δουλεύουν με το ξύλο ή με το ασήμι, έτσι και ο μεταφραστής μαθαίνει με τα χρόνια να δουλεύει με τις λέξεις και με τις φράσεις, καλλιεργώντας παράλληλα την ικανότητά του να δίνει λύση στα κάθε είδους προβλήματα που γεννά η απόδοση ενός κειμένου. Η μετάφραση δεν απαιτεί συγγραφικό οίστρο ή συγγραφική έμπνευση. Οπως έλεγα πάντα όταν δίδασκα μετάφραση (και ας μου συγχωρεθεί ο κάπως μπρούτος χαρακτήρας των σχετικών διατυπώσεων), η μετάφραση έχει τις δικές της «μαγκιές» και τις δικές της «τσαχπινιές».

Επανερχόμενος λοιπόν στους συγγραφείς, κάθε άλλο παρά δεδομένο πρέπει να θεωρείται ότι οι μεταφράσεις τις οποίες υπογράφουν είναι έγκυρες, επιτυχημένες, λειτουργικές. Πολύ συχνά άλλωστε, ιδίως κατά το παρελθόν, συγγραφείς αναγκάζονταν να καταφύγουν στη μετάφραση για βιοποριστικούς λόγους, με δεδομένο ότι και τα συγγραφικά δικαιώματα ήταν τότε υποτυπώδη.

Δεν είναι στις προθέσεις μου να επιδοθώ σε μια κουτσομπολίστικου χαρακτήρα ονοματολογία. Ωστόσο, επειδή συχνά μού ζητείται να παραθέσω κάποια ονόματα που να επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές, θα αρκεστώ να αναφέρω ορισμένους παλαιότερους λογοτέχνες (έτσι μειώνονται και οι κίνδυνοι παρεξηγήσεων) τους οποίους κατεξοχήν εκτιμώ για το συγγραφικό τους έργο, και επομένως οι όποιες αρνητικές κρίσεις μου αφορούν μεταφράσεις τους και μόνο. Τέτοιες περιπτώσεις, λοιπόν, είναι μεταξύ άλλων αυτές του Κοσμά Πολίτη, του Αλέξανδρου Κοτζιά, του Μένη Κουμανταρέα, συγγραφέων από τους πιο αξιόλογους της εποχής τους, που ωστόσο δεν θα έλεγα ότι ευτύχησαν στα μεταφραστικά τους εγχειρήματα, ή έστω σε κάποια από αυτά. Επιπλέον, καλό είναι να θυμόμαστε πάντοτε ότι παλαιότερα οι μεταφράσεις γίνονταν υπό συνθήκες πολύ πιο δύσκολες απ’ ό,τι σήμερα και από άποψη βοηθημάτων (Διαδίκτυο, κ.λπ.).

Επιδόρπιο

Στα νιάτα μου, το ελβετικό τυρί με τις τρύπες, αυτό που σήμερα το λέμε συνήθως έμενταλ, λεγόταν βίτσερης. Προφανώς, επρόκειτο για παραφθορά της λέξης Svizzera, που βέβαια δεν είναι παρά η ιταλική ονομασία της Ελβετίας.