Νέοι ιστορικοί {LF}για το παλιό τραύμα

Η αλήθεια είναι ότι τα 100 χρόνια μνήμης από τη Μικρασιατική Καταστροφή – ας το πούμε έτσι και όχι εορτασμού, όπως μάλλον εσφαλμένα αναφέρεται – δεν συνάντησαν ούτε επιστημονικά ούτε εκδοτικά την επιτυχία του 1821 την περσινή χρονιά. Κάτι μάλλον παράδοξο αφού το ιστορικό ενδιαφέρον για την περίοδο είναι δεδομένο, ενώ υπάρχει και το κοινωνικό υπόστρωμα που θα ευνοούσε μια πιο πλούσια παραγωγή αλλά και γόνιμη ιστορική αντιπαράθεση. Η έλλειψη μιας ουσιαστικά συντονιστικής προσπάθειας σε κεντρικό επίπεδο, η κατάτμηση του «προσφυγικού» στοιχείου σε πολλές τοπικότητες αλλά και η άνοδος του «αντιβενιζελικού» μετώπου από ιστορικής θεώρησης τελικά οδήγησαν μάλλον σε μια αμήχανη αντιμετώπιση αυτής της επετείου και ιστοριογραφικά.

Μια ηχηρή εξαίρεση αποτελεί ο συλλογικός τόμος «K’ η Ανατολή του αιμάτου συντριβάνι – Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922. Αίτια και συνέπειες μιας καταστροφής» των εκδόσεων Γκοβόστη, που συγκεντρώνει υπογραφές κυρίως νέων ιστορικών και εντάσσεται σε αυτό που θα λέγαμε νέο ρεύμα εξέτασης της περιόδου, εξετάζοντας κριτικά καθεστηκυίες αντιλήψεις για την περίοδο. Ο τόμος θα λέγαμε ότι αποτελείται από δύο κύκλους ιστορικών: πρώτα της πολιτικής κι έπειτα της στρατιωτικής ιστορίας. Θα έλεγα ότι το δεύτερο έχει μεγαλύτερη αξία καθώς είναι ένας δύσκολος και συνήθως όχι σε βάθος μελετημένος τομέας. Το συλλογικό αυτό έργο συμπεριλαμβάνει ιστορικούς και των δύο κατευθύνσεων που δεν θα περίμενε κάποιος να τους δει μαζί.

Περιλαμβάνει, για παράδειγμα, κορυφαίους στρατιωτικούς ιστορικούς (Χριστοδούλου, Λουμιώτης, Νοταρίδης, Μπόγρης) και αυτό φαίνεται από τον εύστοχο χειρισμό τους των στρατιωτικών αρχείων. Και οι τέσσερις καταφέρνουν να μη χρησιμοποιούν τη συνηθισμένη ξύλινη γλώσσα της στρατιωτικής ιστορίας, αλλά φέρνουν το θέμα τους στα μέτρα των αναγνωστών τους. Ποιοτικά οι εργασίες του τόμου είναι όλες πρωτότυπες, με κορυφαίες, κατά τη γνώμη μου, αυτή του Λουμιώτη, στρατιωτικού αναλυτή της Μικρασιατικής Εκστρατείας, που για πρώτη φορά καταγράφει με εξαιρετικές λεπτομέρειες το πώς επήλθε η πτώση του μετώπου και η ελληνική στρατιωτική κατάρρευση, καθώς και την έρευνα του υποψήφιου διδάκτορα Σύγχρονης Ιστορίας στο ΕΚΠΑ Ιωάννη Μπόγρη, του οποίου η εργασία για την αεροπορία στρατού στη μάχη του Σαγγαρίου φέρνει στην επιφάνεια ένα πραγματικά άγνωστο ζήτημα.

Το άρθρο του Ιωάννη Δασκαρόλη για ένα ζήτημα κοινωνικής ιστορίας, τη σιτοδεία που έπληξε την Ελλάδα από τον Εθνικό Διχασμό μέχρι τον Μεσοπόλεμο, φέρνει στην επιφάνεια ένα πολύ δύσκολο ζήτημα που θα απασχολήσει την ελληνική κοινωνία για πολλά χρόνια. Εκτός του επίκαιρου του θέματος, ο Δασκαρόλης φέρνει στην επιφάνεια μια θεματολογία ασυνήθιστη για τον ίδιο – συγγραφέας της μονογραφίας «Τα Δημοκρατικά Τάγματα Ασφαλείας» που παρουσιάσαμε στο «Βιβλιοδρόμιο» – και δείχνει την εξαιρετική του γνώση για την περίοδο. Στις εκπλήξεις του τόμου, και η συμμετοχή του Κυριάκου Ιακωβίδη από την Κύπρο με θέμα για τους μικρασιάτες πρόσφυγες στην Κύπρο.

Σαν μια γενική αποτίμηση, θα χαρακτήριζα τον τόμο ως μια στιβαρή επιστημονική προσπάθεια μερικής αναθεώρησης κάποιων στερεοτυπικών απόψεων που έχουν επικρατήσει στη δημόσια ιστορία για τη Μικρασιατική Εκστρατεία αλλά και την ευρύτερη περίοδο. Ο συλλογικός τόμος εντάσσεται στο γενικό πλαίσιο αυτής της προσπάθειας που ξεκίνησε φέτος με τα βιβλία των Συρίγου και Χατζηβασιλείου, του Θ. Διαμαντόπουλου για τη Δίκη των Εξι και του Κ. Βλάσση για τον ύπατο αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη.

Οι έγχρωμοι χάρτες και οι πρωτότυπες φωτογραφίες προσμετρώνται στα θετικά του έργου και προσθέτουν στον πλουραλισμό της πληροφορίας που παρέχεται. Η έλλειψη επιμέλειας που συνήθως έχουν τέτοια συλλογικά έργα δίνει την εντύπωση ότι δεν έχει μια ενιαία πνοή, αλλά μοιάζει περισσότερο με μια συλλογή σημαντικών και συχνά πρωτότυπων άρθρων. Επίσης η απουσία προλόγου αποτελεί ένα μικρό παράδοξο που δεν καλύπτεται από την έξυπνη επιλογή της παράθεσης του συγκλονιστικού ποιήματος του Παλαμά, από όπου επιλέχθηκε και ο τίτλος. Παρ’ όλα αυτά, ο τόμος αυτός προσθέτει αποφασιστικά στην αποτίμηση της περιόδου και της Μικρασιατικής Εκστρατείας αυτής καθαυτήν, κομμάτια της οποίας ακόμα και σήμερα αγνοούμε παντελώς.