Το όνειρο που έγινε εφιάλτης

Το κλασικό δυστοπικό μυθιστόρημα του ρώσου συγγραφέα Yevgeny Ivanovich Zamyatin (Ζαμιάτιν) στηρίζεται στην παλιά και γνωστή αλληγορία περί χαμένου παραδείσου. Ακριβέστερα: ενός τεχνοεπιστημονικού «παραδείσου», όπου οι άνθρωποι είναι απόλυτα ομοιόμορφα όντα και όλος ο βίος τους ρυθμίζεται από έναν πελώριο και απρόσωπο γραφειοκρατικό μηχανισμό, στην κορυφή του οποίου στέκεται ο άγνωστος και απρόσιτος Ευεργέτης. Μέσα στο έργο καίριο ρόλο παίζει ο συμβολισμός: του Αδάμ (Δ-503), της Εύας (Ι-330) και του όφεως (S) που τους παρασύρει στην «αμαρτία» και στην επακόλουθη απώλεια του παραδείσου. Ο πρωταγωνιστής, ο μαθηματικός Δ-503, ιδρυτής του διαστημικού σκάφους «Ολοκλήρωμα», θα βιώσει πρωτόγνωρες και προ πολλού ξεπερασμένες, ιστορικά, καταστάσεις, όταν θα γνωρίσει τη μυστηριώδη και γοητευτική Ι-330. Ο Δ-503 δείχνει να γνωρίζει (από βιβλία) όσα πλέον στερείται η ανθρωπότητα μέσα στον νέο κόσμο όπου ζει, προτιμά όμως με υπερηφάνεια τη νέα κατάσταση. Στην αρχή, τουλάχιστον.

Οπως παρατήρησε και ο Orwell, το βιβλίο ομοιάζει σημαντικά με τον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» του Huxley, κάτι που όμως ο τελευταίος αρνήθηκε ρητά. Πράγματι, η απόλυτη ρύθμιση του ανθρώπινου βίου και η προγραμματισμένη σεξουαλικότητα (εδώ ίσως θυμηθεί κανείς τις αριστοφανικές «Εκκλησιάζουσες», ίσως την πρώτη, παγκοσμίως, σάτιρα όλων των ουτοπιών) με βάση τις αρχές του επιστημονικού management, με όλες τις ανθρώπινες ανάγκες να καλύπτονται άμεσα και λίγο-πολύ μηχανικά, κατόπιν ενός αποκαλυπτικών διαστάσεων πολέμου. Ακόμη και η τέχνη παράγεται πια μηχανικά, με τη χρήση μαθηματικών εξισώσεων να έχει αντικαταστήσει την επίπονη αναζήτηση της έμπνευσης. Σε αυτόν τον κόσμο, συντηρούνται πλέον μόνο μερικές αμυδρές αναμνήσεις της «πρωτόγονης» εποχής, όπου οι άνθρωποι ζούσαν απροσχεδίαστα, πονούσαν και ερωτεύονταν.

Η εξέλιξη του εν λόγω μυθιστορήματος κορυφώνεται με τον διάλογο του «άγριου» Ινδιάνου John με τον ηγέτη του κράτους, Mustafa Monde, όπου ο πρώτος αρνείται την τεχνητή ευτυχία που του προσφέρει το ολοκληρωτικό κράτος και ομολογεί πως θέλει να έχει το δικαίωμα να είναι δυστυχισμένος. Πάντως, και στα δύο έργα αντιπαραβάλλονται δύο εκ διαμέτρου αντίθετοι τρόποι ζωής: από τη μια μεριά βρίσκεται η «πρωτόγονη» φυσική ζωή, με τα προβλήματά της, ωστόσο ανθρώπινη και φυσική, και από την άλλη είναι η σύγχρονη ουτοπία όπου κάθε ανθρώπινο πρόβλημα είναι ελεγχόμενο. Οσο όμως ο Zamyatin επηρέασε τον Huxley, πρέπει να τονισθεί, άλλο τόσο επηρεάστηκε και ο ίδιος από τον Ντοστογιέφσκι, καθώς τόσο η ανελέητα ειλικρινής εξομολόγηση του πρωταγωνιστή, όσο και το «κρυστάλλινο παλάτι» από γυαλί, καθώς και ο συμβολισμός του «1+1=2» ως η επιτομή της λογικής και της ανελευθερίας, όπως και της παθιασμένης ανάγκης του ήρωα να ποθεί αυτό που τον βασανίζει, είναι έμμεσες αναφορές στην ντοστογιεφσκική νουβέλα «Το Υπόγειο». Συνειρμικά, θυμάται κανείς επίσης το συγκλονιστικό «Ονειρο ενός γελοίου», όταν αναλογίζεται το πόσο εύκολα γκρεμίζονται οι κάθε λογής επίγειοι «παράδεισοι».

Περιττό βέβαια να υπενθυμίσουμε εδώ την προφητική στάση του Ζαμιάτιν για τον σοβιετικό κομουνισμό (παρεμπιπτόντως, η μόνη ένδειξη πως η ιστορία διαδραματίζεται στη Ρωσία, είναι μια προτομή του Πούσκιν μέσα σε ένα σπίτι), ούτε χρειάζεται να παραθέσουμε τις σχετικές κριτικές των Popper, Berlin και Hayek. Θα παρατηρήσουμε απλώς ότι οι περιγραφές του Ζαμιάτιν πράγματι θυμίζουν σε μερικά βασικά σημεία τις αναγεννησιακές πραγματείες ουτοπίας, ιδιαίτερα δε εκείνη του Thomas More: απεικονίζουν μια σχετικά απομονωμένη κοινωνία που ρυθμίζει το καθετί εντός της με επιστημονική ορθολογικότητα, με τους κατοίκους της να απορρίπτουν πρόσχαροι και ομοθυμαδόν το κακό. Βέβαια, η βεβαιότητα για τους άτεγκτους ιστορικούς νόμους θυμίζει ίσως όχι τόσο τους αναγεννησιακούς, αλλά περισσότερο μερικές μορφές ουτοπίας του 19ου αιώνα: πράγματι, η παρατήρηση του πρωταγωνιστή ότι οι άνθρωποι είναι κυρίως αριθμοί, ενώ ο οίκτος για την εξόντωσή τους «αριθμητικά αναλφάβητος» (σελ. 131-132), μοιάζει να έχει βγει απευθείας από την «Αιχμάλωτη σκέψη» του Czesław Miłosz. Οι κάθε λογής «ιστορικές αναγκαιότητες» συλλαμβάνουν τους ανθρώπους σαν απλά όργανα και ευνοούν την εξόντωσή τους. Οσο για την ιδέα πως ο άνθρωπος πρέπει να έχει δικαίωμα στο σφάλμα, στον πόνο και στα βάσανα, επειδή αυτά σηματοδοτούν την ελευθερία του, θα είχε φανεί στον More, όπως και λίγο-πολύ σε όλους τους προδρόμους και συνεχιστές του, που έγραψαν ουτοπίες, ολότελα εσφαλμένη και παράλογη.

Καταγγελία

Μέσα σε όλα αυτά όμως, υπάρχει και η ενδιαφέρουσα παρατήρηση του Orwell (παρατίθεται στο επίμετρο) ότι το βιβλίο γράφτηκε στην πραγματικότητα νωρίτερα: στα 1919-1920, όταν η Ρωσία σπαραζόταν ακόμη από εμφύλιες συγκρούσεις και, επομένως, δεν είχε ακόμη διαμορφωθεί η σοβιετική «ευταξία», ώστε να την καταγγείλει ο Ζαμιάτιν. Αν πιστέψουμε τον Orwell, το παρόν βιβλίο είναι περισσότερο μια καταγγελία των σύγχρονων βιομηχανικών κοινωνιών, στο όνομα των φυσικών και «πρωτόγονων» ανθρώπινων ενστίκτων.  Αυτό πάντως δεν ακυρώνει τη σχέση της δυστοπίας με την ουτοπία, αλλά μάλλον την ενισχύει, ιδίως αν θυμηθούμε το πόσο συγγραφείς ουτοπιών (π.χ. Francis Bacon) κατόρθωσαν να προβλέψουν τη χρήση της επιστήμης για την υποταγή της φύσης και τη μαζική παραγωγή αγαθών. Μήπως λοιπόν τα οράματα της πρώιμης Νεωτερικότητας έδειξαν την αρνητική τους πλευρά μόλις, στην ύστερη νεωτερικότητα, κατορθώσαμε να τα καταστήσουμε εφικτά; Μήπως τελικά το όνειρο μετατράπηκε σε εφιάλτη;

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

{1BSYG}Γιεβγκένι Ζαμιάτιν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Εμείς{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Σοφία Αυγερινού{CR}Εκδ. Ερμα, σελ. 296{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ