Δέκα ρόλοι σε μια μεγάλη διαδρομή

Τα κανόνια του Ναβαρόνε (1961)

Κλασική πολεμική περιπέτεια του Τζέι Λι Τόμσον, της οποίας το μεγαλύτερο μέρος γυρίστηκε στο νησί της Ρόδου, γεγονός που έδωσε διαστάσεις κοσμοϊστορικού γεγονότος για τη χώρα μας. Ο ρόλος της Μαρίας Παπαδήμου που υποδύεται η Παπά είναι μεν μικρός, είναι όμως και ο βασικός γυναικείος σε μια… ανδροκρατούμενη παραγωγή. Η ιστορία τοποθετείται στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν μια ομάδα από σπεσιαλίστες κομάντο των συμμαχικών δυνάμεων (ανάμεσά τους οι Γκρέγκορι Πεκ, Αντονι Κουίν, Ντέιβιντ Νίβεν) αναλαμβάνουν μια αποστολή – αυτοκτονία εναντίον των Γερμανών στο Αιγαίο. Προτάθηκε για επτά Οσκαρ, κέρδισε στην κατηγορία των ειδικών εφέ.

Ηλέκτρα (1962)

Η πρώτη συνεργασία της Ειρήνης Παπά με τον Μιχάλη Κακογιάννη στον κινηματογράφο έρχεται αμέσως μετά την «Αντιγόνη» της για τον Γιώργο Τζαβέλλα και είναι μια ευφάνταστη, με σούπερ μοντέρνα για την εποχή της αισθητική, μεταφορά της τραγωδίας του Σοφοκλή. Φωτογραφημένη ατμοσφαιρικά στο ασπρόμαυρο από τον Γουόλτερ Λάσαλι, η ταινία ανήκει πλήρως στην Παπά που με το «αγορίστικο» look της «κλέβει» την παράσταση. Εφτασε ως τα Οσκαρ διεκδικώντας το καλύτερης ξενόγλωσσης, αφού πρώτα πέρασε από τις Κάννες κερδίζοντας το βραβείο καλύτερης κινηματογραφικής μεταφοράς. Η Παπά κέρδισε το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης· μια από τις ελάχιστες βραβεύσεις που δυστυχώς είδε στην καριέρα της.

Αλέξης Ζορμπάς (1964)

Ο Νίκος Καζαντζάκης βρίσκει στον Μιχάλη Κακογιάννη τον ιδανικότερο διασκευαστή του μυθιστορήματος του «Αλέξης Ζορμπάς» και ο Αντονι Κουίν δίπλα στον Αλαν Μπέιτς, ενσαρκώνει τον ήρωα του τίτλου με την ανέμελη συμπεριφορά ενός χίπι και την αυτοπεποίθηση ενός μπλαζέ. Συμπληρωματικός και πάλι ο ρόλος της Παπά στην ιστορία όπου υποδύεται μια χήρα και σχεδόν κλέβει την παράσταση όταν ως μόνη γυναίκα ανάμεσα σε πολλούς άντρες παίζει με τα μάτια. Οπως η «Ηλέκτρα», ο «Ζορμπάς» δεν χόρεψε μόνο στην οθόνη αλλά και στα Οσκαρ, κερδίζοντας τα βραβεία β’ γυναικείου ρόλου (Λίλα Κέντροβα) και φωτογραφίας (Γουόλτερ Λάσαλι). Να σημειωθεί ότι το 1954 η Παπά είχε ξαναπαίξει με τον Κουίν στον «Αττίλα» που γυρίστηκε στην Ιταλία.

Ζ (1968)

Αλλο ένα εμβληματικό ελληνικό μυθιστόρημα, το «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού, εμπνευσμένο από την υπόθεση της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη, πέρασε στο σινεμά διά χειρός Κώστα Γαβρά και παραμένει ανάμεσα στις πιο σημαντικές πολιτικές ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ από έλληνα σκηνοθέτη. Στην ταινία ο Ιβ Μοντάν υποδύεται τον Ζ (όπως ονομάζεται ο κεντρικός ήρωας που δολοφονείται στην ταινία) και η Παπά παίζει τη γυναίκα του αναγκασμένη να σηκώσει στους ώμους της το βάρος της τραγωδίας. Για μια ακόμη φορά ταινία της Παπά λαμβάνει μέρος  στην κούρσα των Οσκαρ και κερδίσει δύο: καλύτερης ξενόγλωσσης και μοντάζ.

Τρωάδες (1971)

Επιστροφή της Παπά στον κινηματογραφικό κόσμο του Κακογιάννη και τη δεύτερη εκ των τριών κινηματογραφικών μεταφορών αρχαίων τραγωδιών του Σοφοκλή. Η ηθοποιός υποδύθηκε την Ελένη ανάμεσα σε μια πλειάδα εξίσου μεγάλων ονομάτων, όπως η Κάθριν Χέπμπορν (Εκάβη), η Βανέσα Ρεντγκρέιβ (Ανδρομάχη) και η Ζενεβιέβ Μπιζόλ (Κασσάνδρα). Η Παπά ήταν η μόνη που βραβεύθηκε κερδίζοντας το πολύ σημαντικό βραβείο του National Board of Review για μια ταινία που μπορεί στην εποχή της να παρεξηγήθηκε αλλά με τα χρόνια βρήκε τη θέση που της αξίζει και σήμερα θεωρείται μια από τις καλύτερες μεταφορές αρχαίων τραγωδιών στον κινηματογράφο.

Ιφιγένεια (1977)

Τρίτη και τελευταία κινηματογραφική μεταφορά σοφόκλειας τραγωδίας από τον Μ. Κακογιάννη, έφτασε και αυτή στα Οσκαρ διεκδικώντας το βραβείο ξενόγλωσσης ταινίας. Ψυχή του έργου δεν είναι τόσο η Τατιάνα Παπαμόσχου στον ρόλο του τίτλου όσο η Ειρήνη Παπά που υποδύεται τη δαιμονική Κλυταιμνήστρα, έναν ρόλο που είχε κρατήσει η Αλέκα Κατσέλη όταν η Παπά έπαιξε στην κινηματογραφική «Ηλέκτρα». Μια από τις πιο χαρακτηριστικές all cast ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου στην οποία μάλιστα τον ρόλο του Αγαμέμνονα κρατά ο Κώστας Καζάκος που έφυγε από τη ζωή μια μέρα πριν απ’ την Παπά.

Ο Χριστός σταμάτησε στο Εμπολι (1979)

Το αυτοβιογραφικό αριστούργημα του Κάρλο Λέβι πάνω στη ζωή ενός γιατρού που λόγω των ιδεολογικών πεποιθήσεών του εξορίζεται σε ένα χωριό της νοτίου Ιταλίας από το φασιστικό καθεστώς του Μπενίτο Μουσολίνι, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον αριστερών πεποιθήσεων Φραντσέσκο Ρόσι με πρωταγωνιστή τον επίσης αριστερό ηθοποιό Τζαν Μαρία Βολοντέ στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η Παπά κρατά έναν μικρό ρόλο, της οικονόμου του σπιτιού όπου ο γιατρός είναι αναγκασμένος να κατοικήσει και η παρουσία της στην ταινία εκφράζει πέρα για πέρα την ανάγκη της να λαμβάνει μέρος σε ταινίες που ταίριαζαν με την ιδεολογία της.

Ερέντιρα (1983)

Σε αυτήν τη διεθνώς διακεκριμένη, μεταφυσικών διαθέσεων ταινία του πορτογάλου auteur Ρούι Γκουέρα, η Ειρήνη Παπά υποδύεται την αυταρχική γιαγιά της ηρωίδας του τίτλου (Κλάουντια Οχάνα) την οποία η πρώτη, όταν το σπίτι της πιάνει φωτιά, ωθεί στην πορνεία. Και όλα αυτά ενώ η Ερέντιρα «καταδιώκεται» από μυστικιστικά οράματα σουρεαλιστικού χαρακτήρα, τα οποία θα τη φέρουν τελικά σε σύγκρουση με τη γιαγιά της. Από τις πιο παράξενες ταινίες του Γκουέρα, η «Ερέντιρα» συμμετείχε στο επίσημο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ των Καννών και σε αυτήν η Παπά έκανε μια από τις πιο ιδιαίτερες (και τρομακτικές) κινηματογραφικές εμφανίσεις της.

Πάνω, κάτω και πλαγίως (1992)

Η τελευταία κινηματογραφική συνεργασία του Μιχάλη Κακογιάννη με την Ειρήνη Παπά είναι μια σατιρική τοιχογραφία της Αθήνας των αρχών της δεκαετίας του 1990, με άξονα την ιστορία μιας πλούσιας χήρας (Παπά), η οποία μπλέκει τον γιο της (Στράτος Τζώρτζογλου) σε τρελές καταστάσεις όπου τον πρώτο λόγο έχουν εκκεντρικοί χαρακτήρες: θα βρούμε μάγκες ταξιτζήδες, ναύτες σε άδεια, τραβεστί, τρομοκράτες και τραγουδιστές της όπερας. Δυνατό καστ (Ελένη Γερασιμίδου, Πάνος Μιχαλόπουλος, Γιάννης Μπέζος, Στέλιος Μάινας κ.ά.), glossy φωτογραφία (Ανδρέας Σινάνος), έξυπνο σάουντρακ (Στέφανος Κορκολής)· δικαιολογημένα μια μεγάλη  επιτυχία στην εποχή της. Επίσης, αποδεικνύει ότι η Παπά είχε και κωμική φλέβα μέσα της.

Το μαντολίνο του λοχαγού Κορέλι (2001)

Mια από τις τελευταίες κινηματογραφικές ταινίες της Παπά, γυρίστηκε το 2000 στην Κεφαλονιά. Εδώ υποδύεται τη Δροσούλα, μια Κεφαλονίτισσα με ανατολίτικες ρίζες, μητέρα του Κρίστιαν Μπέιλ, με τον οποίο μοιράζεται τις περισσότερες σκηνές της. Χολιγουντιανή υπερπαραγωγή σε σκηνοθεσία Τζον Μάντεν, έκανε μεγάλη αίσθηση και λόγω του μυθιστορήματος του Λουί Ντε Μπερνιέ στο οποίο βασίστηκε. Εγγύηση για μια ακόμη φορά η Παπά, ακόμα και σε συμπληρωματικό ρόλο τον οποίο «βγάζει» με επαγγελματισμό. Η προτελευταία ταινία της είναι τα «Λόγια αγάπης» (2003) δίπλα στους Κατρίν Ντενέβ και Μισέλ Πικολί σε σκηνοθεσία του Πορτογάλου Μανοέλ Ντε Ολιβέιρα που πέθανε το 2015 σε ηλικία 106 ετών.