Το Κίνημα της 11ης Σεπτεμβρίου μετά την Καταστροφή

Ενώ είχαν περάσει δύο εβδομάδες από την κατάρρευση του μετώπου και την άτακτη φυγή του ελληνικού στρατού προς τις ακτές της Ιωνίας, η χώρα βυθιζόταν σε ένα πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό χάος. Οι αργόσυρτες πολιτικές διαπραγματεύσεις των αντιβενιζελικών παραγόντων στην Αθήνα έδειχναν ότι είχαν χάσει ακόμη και την αίσθηση του πολιτικού χρόνου και της κρισιμότητας των στιγμών.⁽¹⁾ Την ίδια χρονική στιγμή στη Χίο και τη Λέσβο εξυφάνθηκε σχεδόν ακαριαία μια στρατιωτική συνωμοσία για την ανατροπή της κυβέρνησης από τα υπολείμματα της στρατιάς της Μικράς Ασίας που είχαν καταφύγει στα δύο νησιά υπό τους συνταγματάρχες Νικόλαο Πλαστήρα και Στυλιανό Γονατά, αντίστοιχα. Φαίνεται πως η κυβέρνηση είχε σαφείς ενδείξεις σε πρώτο χρόνο για τη συνωμοσία χάρις στα συνεχή κρυπτογραφικά τηλεγραφήματα⁽²⁾ του διοικητή Λέσβου Αντώνιου Σπηλιωτόπουλου,⁽³⁾ στα οποία όμως δεν έδωσε βάση, ίσως γιατί δεν διέθετε τη ζωτικότητα να αντιδράσει μέσα στο χάος.

Ο αρχικός πυρήνας των αξιωματικών που προσχώρησαν στο κίνημα της Επανάστασης του 1922 ήταν κυρίως βενιζελικής προέλευσης, καθώς από τους πρώτους που μυήθηκαν ήταν ο συνταγματάρχης Παναγιώτης Γαρδίκας, ο αντισυνταγματάρχης Μιλτιάδης Κοιμήσης, οι ταγματάρχες Ευριπίδης Μπακιρτζής (που ανέλαβε επιτελάρχης του εγχειρήματος), Κωνσταντίνος Βεντήρης, Ηλίας Διάμεσης και Νικόλαος Βαμβακόπουλος, οι αντιπλοίαρχοι Ιωάννης Πετροπουλάκης και Δημήτριος Φωκάς, ο λιμενάρχης Χίου Σκουφόπουλος και οι υποπλοίαρχοι Βιτάλης και Ζήσιμος. Ομοίως στη Λέσβο oι αντισυνταγματάρχες Πρωτοσύγγελος και Μαμούρης, οι ταγματάρχες Βύρων Καραπαναγιώτης, Λεωνίδας Σπαής και Εμμανουήλ Μάντακας. Η συμμετοχή του Στυλιανού Γονατά⁽⁴⁾ εξασφάλισε στο εγχείρημα μια ουδέτερη πολιτική χροιά, πείθοντας πολλούς αντιβενιζελικούς αξιωματικούς είτε να ενταχθούν και να υποστηρίξουν την ενέργεια είτε να μην αντιδράσουν.

Η συνωμοσία που εξυφάνθηκε σχεδόν ακαριαία και στα δύο νησιά δεν ήταν αυθόρμητη καθώς, μετά την αποτυχία της εκστρατείας του Σαγγαρίου, ο Πλαστήρας και πολλοί άλλοι βενιζελικοί αξιωματικοί όπως ο αντισυνταγματάρχης Σπυρίδωνος συνωμοτούσαν υπογράφοντας πρωτόκολλα για ένα στρατιωτικό κίνημα στη Μικρά Ασία που θα απομάκρυνε τον αντιβενιζελισμό από την εξουσία.⁽⁵⁾ Επίσης είχαν κάνει σχετικές επαφές τόσο με βενιζελικούς παράγοντες στην Αθήνα⁽⁶⁾ όσο και με εκπροσώπους της βενιζελικής Μικρασιατικής Αμυνας, η οποία δρούσε στη Σμύρνη, ενώ συνεννοήσεις γίνονταν και με στελέχη της Εθνικής Αμυνας στην Κωνσταντινούπολη μέσω συνδέσμων.⁽⁷⁾ Σύμφωνα άλλωστε με τον άγγλο πρεσβευτή Lindley ήταν ξεκάθαρο ότι η συνωμοσία είχε εξυφανθεί από αξιωματικούς του Στρατού της Μικράς Ασίας αρκετούς μήνες πριν από την κατάρρευση του μετώπου.⁽⁸⁾ Οι συνεχείς συνεννοήσεις δεν απέδιδαν αποτελέσματα, καθώς η ανώτατη στρατιωτική ηγεσία στήριζε τη νόμιμη κυβέρνηση.⁽⁹⁾ Είναι άδηλο αν οι απλοί στρατιώτες συμμερίζονταν τον ίδιο ενθουσιασμό για το κίνημα ή απλώς εκτελούσαν εντολές των ανωτέρων τους, ενώ ακόμη και ο Γονατάς παραδέχεται ότι κάποιοι εξ αυτών έβλεπαν το κίνημα ως ευκαιρία για να μεταφερθούν στην Αθήνα.⁽¹⁰⁾

Η προσχώρηση του Ναυτικού. Τη νύχτα της 10ης προς την 11η Σεπτεμβρίου εκδηλώθηκε το κίνημα που επικράτησε αμέσως καθώς συμμετείχε σχεδόν το σύνολο των μονάδων που είχαν καταφύγει συντεταγμένα στα δύο νησιά (περίπου 12.000 στρατιώτες), ενώ οι τοπικές Αρχές παραδόθηκαν στους εξεγερμένους δίχως να προβάλουν αντίσταση. Η κρισιμότερη συνιστώσα ήταν η προσχώρηση του Ναυτικού, χωρίς την οποία θα ήταν αδύνατο για το κίνημα να έχει επιτυχή κατάληξη. Στο κίνημα αρνήθηκαν να συμμετάσχουν ο υποναύαρχος Καλαμίδας, αρχηγός του Ελαφρού Στόλου, και ο πλοίαρχος Νικόλαος Βότσης, κυβερνήτης του θωρηκτού Λήμνος, καθώς και άλλοι 6 ανώτεροι αξιωματικοί του ναυτικού, οι οποίοι ακολούθως αποστρατεύθηκαν.⁽¹¹⁾ Τα αιτήματα των επαναστατών ήταν τα ακόλουθα:

1. Παραίτηση Βασιλιά Κωνσταντίνου.

2. Αμεση διάλυση της Γ’ Εθνοσυνέλευσης.

3. Σχηματισμός αχρώου κυβέρνησης, εμπνέουσα εμπιστοσύνη στην Αντάντ.

4. Ενίσχυση του μετώπου στη Θράκη.⁽¹²⁾

Στις 13 Σεπτεμβρίου το πρωί, δύο αεροπλάνα που είχαν απογειωθεί από το αεροδρόμιο της Καλλονής στη Λέσβο έριξαν στη Θεσσαλονίκη, στη Λάρισα και στην Αθήνα προκηρύξεις με διάγγελμα του Γονατά, αναγγέλλοντας την επανάσταση του στρατού και τις άμεσες επιδιώξεις του. Οι δύο στόλοι που μετέφεραν τους επαναστάτες από τα δύο νησιά συναντήθηκαν και ενώθηκαν το μεσημέρι της 13ης Σεπτεμβρίου μεταξύ Ανδρου και Τήνου, αλλά ο αντιπλοίαρχος Πετροπουλάκης έπαθε παράκρουση όταν έμαθε ότι η Επανάσταση θα απαιτούσε την παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και αντικαταστάθηκε από τον αντιπλοίαρχο Φωκά που συμπλήρωσε την τριανδρία της ηγεσίας του κινήματος εκπροσωπώντας τον στόλο.⁽¹³⁾ Την ίδια ημέρα αποβιβάζονταν τα στρατεύματα των στασιαστών στο Λαύριο, η κυβέρνηση και ο βασιλιάς αντιμετώπιζαν τις ραγδαίες εξελίξεις παθητικά. Η κοινή γνώμη των Αθηνών ήταν ανάστατη από τις φήμες, όλα τα καταστήματα στην αγορά έκλεισαν και υπήρχε μεγάλος αναβρασμός. Καθώς βράδιαζε ακούγονταν σποραδικοί πυροβολισμοί στην πόλη, ενώ παρήλαυναν ομάδες ενόπλων βασιλοφρόνων στους δρόμους, καλώντας τους πολίτες να εξοπλιστούν και να αντιδράσουν. Οι δύο βασικοί εμψυχωτές ήταν ο φρούραρχος Τσόντος-Βάρδας και ο υποστράτηγος Κωνσταντίνος Κωνσταντινόπουλος, οι οποίοι περιφέρονταν με τα αυτοκίνητά τους διασπείροντας φήμες ότι οι επαναστάτες ήταν λίγοι.

Αλλά η στρατιωτική αντίσταση στο κίνημα ήταν αδύνατη καθώς η κατάσταση στρατιωτικά είχε κριθεί, αφού η συντριπτική πλειονότητα των αξιωματικών του Στρατού, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, είτε προσχώρησε είτε δεν αντέδρασε στο κίνημα. Το Σώμα των αξιωματικών στο σύνολό του θεωρούσε ότι οι πολιτικές κυβερνήσεις δεν είχαν σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, ενώ και η συμμετοχή γνωστών βασιλοφρόνων αξιωματικών εξασφάλισε μια υπερκομματική χροιά στην κίνηση.⁽¹⁴⁾ Ακόμη και η Ταξιαρχία Ιππικού υπό τον ταξίαρχο Ανδρέα Καλλίνσκη με επιτελάρχη τον Αλέξανδρο Παπάγο, η πλέον πιστή στρατιωτική μονάδα στην κυβέρνηση και στον βασιλιά προσωπικά που είχε μεταφερθεί στην Αθήνα ειδικά για να ενισχύσει την άμυνα της κυβέρνησης σε περίπτωση διασάλευσης της τάξης, ήταν απρόθυμη να κτυπήσει τους στασιαστές. Αρχικά οι κινηματίες έστειλαν τελεσίγραφο από το Λαύριο μέσω του Αναστάσιου Παπούλα που πήγε ως απεσταλμένος, ζητώντας την παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου υπέρ του Γεώργιου, παρέχοντας τη διαβεβαίωση ότι μετά την παραίτησή του θα μπορούσε να παραμείνει στο Τατόι.⁽¹⁵⁾ Ο Κωνσταντίνος μετά από συνεννόηση με τον Τριανταφυλλάκο και άλλους συμβούλους του, αποφάσισε να παραιτηθεί στις 14 Σεπτεμβρίου, ενώ και ο Μεταξάς συμβούλεψε παραίτηση φοβούμενος ότι ίσως το κίνημα εξελισσόταν σε επαναστατική Δημοκρατία.⁽¹⁶⁾ Ο Βασιλιάς ανέθεσε στον Μεταξά να συντάξει το αποχαιρετιστήριο διάγγελμά του προς τον ελληνικό λαό, ο Μεταξάς παρέμεινε μαζί του μέχρι τελευταία στιγμή, αλλά είχε τύψεις γιατί ένιωθε ότι είχε συντελέσει στην πτώση του.⁽¹⁷⁾ Μετά την ορκωμοσία του Γεώργιου Β’, η κατάσταση μεταβλήθηκε ραγδαία εις βάρος του Θρόνου καθώς ο Κωνσταντίνος εξαναγκάστηκε από την Επανάσταση να αυτοεξοριστεί στο Παλέρμο της Ιταλίας.⁽¹⁸⁾

Η τελική επικράτηση και το «Ελεύθερο Βήμα». Το απόγευμα της 14ης Σεπτεμβρίου οι αντιβενιζελικές Αρχές στην Αθήνα είχαν παραλύσει εντελώς, ενώ οι απόστρατοι βενιζελικοί αξιωματικοί Θεόδωρος Πάγκαλος, Ευθύμιος Τσιμικάλης, Γεώργιος Λεοναρδόπουλος, Ιωάννης Δεμέστιχας, Ανδρέας Κολιαλέξης, άλλοι βενιζελικοί αξιωματικοί και πολιτικοί (Γ. Παπανδρέου, Αλ. Σβώλος) είχαν εγκατασταθεί στα γραφεία της εφημερίδας Ελεύθερο Βήμα και προσπαθούσαν να εδραιώσουν την εξουσία τους. Σύμφωνα με τον Lindlay, η κίνηση αυτή αναμφίβολα επιζητούσε να θεμελιώσει την επιρροή του βενιζελισμού στο κίνημα που σε εκείνη τη συγκυρία έμοιαζε αυστηρά στρατιωτικό και υπερκομματικό. Ο Πάγκαλος, κινητήριος δύναμη της επιτροπής, όρισε τον συνταγματάρχη Σκανδάλη φρούραρχο Αθηνών και τον αντισυνταγματάρχη Δημήτριο Κοκκαλά διοικητή όσων χωροφυλάκων είχαν εγκαταλείψει την κυβέρνηση. Χρησιμοποιώντας μονάδες του στρατού που είχαν προσχωρήσει στη στάση και στρατωνίζονταν στην Αθήνα, η επιτροπή συνέλαβε 300 πολιτικά και στρατιωτικά πρόσωπα, τα οποία ανήκαν στον ευρύτερο χώρο του αντιβενιζελισμού και θεωρούντο υπεύθυνα από τους πολιτικούς τους αντιπάλους για τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Ο Πάγκαλος επιθυμούσε να τους εκτελέσει όλους αμέσως και χωρίς δίκη,⁽¹⁹⁾ αλλά και να εκτοπίσει τουλάχιστον 1.500 αντιβενιζελικούς πολιτευτές και προσωπικότητες, ενώ τις ίδιες σκέψεις έκαναν και άλλοι, όπως ο Αλέξανδρος Οθωναίος και ο απόστρατος βενιζελικός πλοίαρχος Αλέξανδρος Χατζηκυριάκος, ο οποίος είχε σπεύσει να συνταχθεί με τους κινηματίες. Οι δολοφονίες αυτές αποφεύχθηκαν την τελευταία στιγμή καθώς ο εκδότης του Ελεύθερου Βήματος Δημήτριος Λαμπράκης ενημέρωσε εγκαίρως για τις προθέσεις του Πάγκαλου τους Γονατά και Πλαστήρα στο Λαύριο. Ο Γονατάς προειδοποίησε αμέσως τον Πάγκαλο να απόσχει από ακρότητες και εκείνος αναγκάστηκε να συμμορφωθεί, ενώ ήδη τα πρώτα τμήματα των επαναστατών είχαν καταλάβει καίριες θέσεις στην Αθήνα την ίδια ημέρα.

Η είσοδος του κύριου όγκου των δυνάμεων των επαναστατών έγινε στις 15/28 Σεπτεμβρίου 1922. Από το Παλαιό Φάληρο όπου αποβιβάστηκαν, 12.000 στρατιώτες παρέλασαν στο κέντρο των Αθηνών με επικεφαλής έφιππους τους Πλαστήρα, Γονατά και τον αντισυνταγματάρχη Αχιλλέα Πρωτοσύγγελο, χωρίς να συναντήσουν την παραμικρή αντίσταση. Πολύ σύντομα κατέλαβαν το τηλεγραφείο, το υπουργείο Στρατιωτικών και τα υπόλοιπα σημαντικά κρατικά κτίρια καταλύοντας και τυπικά τις Αρχές. Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο οποίος βρισκόταν στις φυλακές της Αίγινας, απελευθερώθηκε, όπως επίσης και η Κεντρική Επιτροπή του ΣΕΚΕ (Κ) που βρισκόταν στις φυλακές Συγγρού. Πάντως, η υποδοχή των Αθηναίων ήταν μάλλον χλιαρή, καθώς η καταστροφή που είχε συντελεστεί στη Μικρά Ασία ήταν ανυπολόγιστη, οι κολοσσιαίες θυσίες που είχαν γίνει έμοιαζαν να έχουν πάει χαμένες, οι ηγέτες του κινήματος ήταν εν πολλοίς άγνωστοι, ενώ οι πληροφορίες για τις προθέσεις τους ήταν πολύ συγκεχυμένες. Ο Γονατάς στα απομνημονεύματά του κάνει λόγω για παραλήρημα ενθουσιασμού, αλλά μάλλον υπερβάλλει, όπως αποδεικνύει το φωτογραφικό υλικό και οι περιγραφές στις εφημερίδες της εποχής. Επίσης και ο άγγλος πρεσβευτής Lindley αναφέρει σε τηλεγράφημα ότι η έλευση των επαναστατών δημιούργησε μικρό ενθουσιασμό στον πληθυσμό.⁽²⁰⁾ Επίσης πολλοί από τους στρατιώτες των μονάδων των κινηματιών δεν είχαν καμία γνώση ότι συμμετείχαν σε επαναστατική κίνηση, αδιαφορούσαν πλήρως για τον Κωνσταντίνο και το μόνο που επιζητούσαν ήταν η άμεση απόλυσή τους.⁽²¹⁾

Τα πρώτα ενωτικά διαγγέλματα. Aκόμη και την επομένη μιας τέτοιας κολοσσιαίας καταστροφής, οι υποστηρικτές του Κωνσταντίνου παρέμεναν πολλοί και αποδέχονταν τη φυγή του μόνο ως αναγκαία θυσία για να εξασφαλιστεί η φιλία των συμμάχων.⁽²²⁾ Ετσι, τα διαγγέλματα προς τον ελληνικό λαό και οι πρώτες συνεντεύξεις των αρχηγών του κινήματος που είδαν το φως της δημοσιότητας ήταν μετριοπαθή και ενωτικά, ενώ ο Πλαστήρας δήλωνε ότι το κίνημα είχε εθνικό και όχι κομματικό χαρακτήρα και για τον λόγο αυτό θα τηρούσε ίσες αποστάσεις έναντι των κομμάτων, ακόμη και των Φιλελευθέρων. Βασική προτεραιότητά του ήταν η ενίσχυση του θρακικού μετώπου, ενώ δεν είχε προθέσεις αντεκδίκησης και σκόπευε να συνεργαστεί με πολιτικούς άνδρες από όλες τις παρατάξεις. Στο πλαίσιο αυτών των ενωτικών διακηρύξεων, η επαναστατική τριανδρία κάλεσε μεταξύ άλλων αντιβενιζελικών όπως ο Αθανάσιος Ευταξίας και τον Ιωάννη Μεταξά για διαβουλεύσεις, ενώ απελευθέρωσε όλα τα αντιβενιζελικά πολιτικά πρόσωπα που είχε συλλάβει αυθαίρετα ο Πάγκαλος χωρίς ένταλμα, εκτός από τέσσερα: τους Δημήτριο Γούναρη, Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη, Νικόλαο Θεοτόκη και Νικόλαο Στράτο.

Ο Ιωάννης Δασκαρόλης είναι ιστορικός, υποψήφιος Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου