Φως εκ φωτός

Γράφω, ενώ έχω πληροφορηθεί πως ο δρόμος της γειτονιάς που κατοικώ σε λίγες μέρες θα έχει μόνο δύο λάμπες να φέγγουν τη νύχτα, ενώ θα σβήσουν επτά. Είμαστε μια γενιά, θα έλεγα δέκα – δεκαπέντε γενιές, που γεννηθήκαμε, διαβάσαμε, διασκεδάσαμε και βέβαια μαγειρέψαμε, ψωνίσαμε προϊόντα που λειτουργούν με ηλεκτρικό ρεύμα. Τα κρύα βράδια του χειμώνα καλοριφέρ, ηλεκτρικές σόμπες, υγραέριο και άλλα εργαλεία και μέσα θέρμανσης, ψύξης, λειτουργίας μηχανών όλο το εικοσιτετράωρο έχουν, για χρόνια τώρα, τουλάχιστον στις λεγόμενες βιομηχανικές κοινωνίες, εξασφαλίσει την ενέργεια που χρειάζεται για να λειτουργήσουν και να παραγάγουν συστήματα παραγωγής αγαθών, υλικών και πνευματικών. Η είδηση που κυριαρχεί αυτές τις μέρες έχει να κάνει με την επανειλημμένη διακοπή ή τον περιορισμό της ενέργειας, είτε αυτού που παράγεται με ηλεκτρισμό, είτε με αέριο. Τιτανικός στην αγορά, στα νοικοκυριά, στη βιομηχανία και χωρίς, για κατανοητούς λόγους, τα αναγκαία μέσα να λειτουργήσει ο αμυντικός οργανισμός μιας χώρας, είτε είναι όπλα, είτε οχυρά, είτε αεροπλάνα και πλοία.

Παλιότερα, εδώ και έναν αιώνα τουλάχιστον, μια φωταγωγημένη πόλη ήταν τεκμήριο της δημοφιλίας της, της προσέλκυσης τουριστών, εμπόρων και περιοδευόντων καλλιτεχνικών συγκροτημάτων. Η φωταψία για τον επισκέπτη μιας πόλης, μιας κωμόπολης ή ενός χωριού ήταν σημάδι γιορτής, πανηγύρεων, θρησκευτικών εκδηλώσεων. Είναι γνωστό, άλλωστε, πως, αν σε κάποιο χώρο κάποιος κάτοικος ή ομάδα ανθρώπων είχαν αναδειχθεί με το ταλέντο τους ή τα έργα τους σε πρότυπα βίου ή παράγοντες οικονομικής ευμάρειας, ο Δήμος εν πρώτοις φωταγωγούσε την πόλη. Αυτό ιστορικά σημαίνει πως ο ηλεκτρισμός και τα ποικίλα αγαθά του ήταν το καμάρι του πολιτισμού και συνάμα η ένδειξη πως ο Δήμος, η Πολιτεία, η Ηπειρος ευημερούσε και «φωταγωγούσε» τα επιτεύγματα των πολιτών, των θεσμών και των εργαλείων.

Ετσι, αυτές τις δύσκολα ενεργειακά μέρες που περνάμε η απειλή ή η μέριμνα για τη διάθεση και χρήση ηλεκτρικής ή άλλης ενέργειας δημιουργούν πανικό και στα κράτη και στα νοικοκυριά. Γράφοντας αυτές τις γραμμές με ηλεκτρικό φωτισμό και εξασφαλισμένη πηγή δροσιάς μέσα στον καύσωνα δεν επιθυμώ να θεωρηθώ ανόητος ή αφελής τουλάχιστον για όσα θα ακολουθήσουν. Είμαι προϊόν του πολιτισμού, της τεχνολογίας και των ποικίλων μέσων και εργαλείων παραγωγής αγαθών. Εχω ένα αυτοκίνητο, ταξιδεύω με το αεροπλάνο, διαθέτω ράδιο και τηλεόραση, πληρώνω με κάρτα, έχω ασφάλεια ζωής και υγείας και σύνταξη ύστερα από 60 χρόνια συνεχούς και πολύπλευρης δημόσιας δράσης, άρα με τρομάζει το ενδεχόμενο που διαφαίνεται στον ορίζοντα των ημερών που έρχονται να είμαι στην ηλικία και στην κατάσταση της υγείας μου ανέτοιμος να στερηθώ όσες ανέσεις μου εξασφάλιζε η εργασία μου, η Πολιτεία και η αλληλεγγύη των κρατών που συναποτελούν την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ομολογώ πως κάθε φορά που έφερναν οι συνθήκες για λίγες ώρες να βρίσκομαι είτε στον δρόμο, είτε στην εργασία μου είτε στο σπίτι χωρίς ηλεκτρικό, αέριο, νερό με καταλάμβανε ένας πανικός, όπως όλους, όπως έχω παρατηρήσει. Σπάμε τα τηλέφωνα (αν δεν έχουν κι αυτά βλάβη) να ρωτάμε πότε θα έχουμε ξανά ηλεκτρικό, διότι σταμάτησε να λειτουργεί η κουζίνα, το ψυγείο, το πλυντήριο, το ασανσέρ, η πόρτα του γκαράζ και βέβαια οι φωτεινοί σηματοδότες και, αν είναι νύχτα, ο φωτισμός των δρόμων. Ολοι θα έχετε πανικοβληθεί και εξοργισθεί πιθανόν, αν αργήσει να αποκατασταθεί η βλάβη ή δεν λήξει η νόμιμη απεργία των εργαζομένων στην ενέργεια.

Επάνω στο τραπέζι που γράφω και απέναντι από αυτό, όπου μια βιβλιοθήκη με αναγκαία και πολύτιμα εργαλεία γνώσης ιστορίας, μεθόδων και μέτρων και εργαλείων που διαθέτουμε, ακόμη και οι πιο αναγκασμένοι, έχοντας ένα ανοιχτό τηλέφωνο μπορείς να μπεις σε έναν ιστότοπο και να αντλήσεις μύριες όσες πληροφορίες. Αυτές όλες οι ανέσεις έλειπαν, π.χ., από τον Ομηρο, τη Σαπφώ, τον Αισχύλο, τον Δημοσθένη, τον Περικλή και τον Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Ενας αρχαίος πολίτης άκουγε έναν ραψωδό να ψάλλει τα πάθη του Οδυσσέα, αργότερα να διαθέτει ένα πανάκριβο χειρόγραφο και να διαβάζει στο φως του ήλιου ή του λαδοφάναρου, αργότερα στο φως του γκαζιού, του ηλεκτρικού και σήμερα στα εξαίσια μέσα πληροφόρησης. Αν λάτρευες τις εικαστικές τέχνες, έσπευδες στην Ακρόπολη, αν ήσουν Αθηναίος ή επισκέπτης στην Αθήνα ή σε ναούς και δημόσιους χώρους, όπου υπήρχαν πίνακες και γλυπτά. Αν έμενες αταξίδευτος μια ζωή, δεν θα γνώριζες τις Πυραμίδες, την Ολυμπία, τη Σικελία, την τέχνη των Ινκας και το Σινικό Τείχος, θα έχεις στενό ορίζοντα.

Τώρα τα έχεις όλα σε φιλμ, στην τηλεόραση, στο Ιντερνετ και σε προσιτά βιβλία τέχνης. Ολα αυτά τα κατορθώματα του ανθρώπου, είτε ήταν έργα ειρηνικά, είτε και όπλα και εργαλεία θανάτου, φάρμακα και φαρμάκια, ομορφιά και ασχήμια, αναγκαία και περιττά και ιδιαίτερα γλώσσες (ποικίλες γλώσσες) επικοινωνίας και εξαίσιες αποθήκες μνήμης και υλικά παραγωγής μελλοντικών εργαλείων και γνώσεων, όλα αυτά σήμερα, τουλάχιστον σε ανθρώπους που τα αναζητούν, εύκολα διατίθενται. Διότι ένας ιθαγενής της ζούγκλας του Αμαζονίου δεν τα γνωρίζει, διότι απλούστατα δεν τα έχει ανάγκη. Οι συνθήκες του βίου του, κυρίως η τροφή και η άμυνα, έχουν, τουλάχιστον στον χώρο που ελέγχει και δρα, την αξία που χρειάζεται να έχουν και την ικανοποιούν μια τέτοια ανάγκη.

Γυρίζω λίγο στα προηγούμενα. Αφού έχουμε όλο αυτό το τεχνικό και λειτουργικό οπλοστάσιο, γιατί γοητευόμαστε και αισθητικά ακόμη και ηθικά καλυπτόμαστε από τις συνθήκες βίου, ηθικούς κώδικες και θεμελιώδη σχήματα λογικής από τους κώδικες της «Ιλιάδας», της «Αινειάδας, του Σαίξπηρ, ακόμη και του Ουγκώ; Τόση Παιδεία, τόσα τεχνικά μέσα, τόσες μέθοδοι, σκέψεις, τόσα εργαλεία λογικά, ηθικά, τεχνολογικά δεν είναι δυνατά να εξαφανίσουν τη γοητεία που ασκεί στο πνεύμα μας μια λύση που δίνει η Αθηνά στον Οδυσσέα, το σκεπτικό που έσωσε τον Θησέα από τις παγίδες του λαβυρίνθου, τα εργαλεία της φύσης που επιστράτευσε για να επιβιώσει σ΄ ένα νησί στο άγνωστο ο Ροβινσώνας Κρούσος.

Τι συμπέρασμα μας υποχρεώνουν να σκεφτούμε όλ΄ αυτά; Καταρχάς ίσως η διαπίστωση πως τα εργαλεία και οι μέθοδοι δεν ορίζουν τον άνθρωπο. Σαφώς ένα γνώρισμα του ορισμού του είναι η ικανότητα να φτιάχνει εργαλεία, διότι είναι υποχρεωμένος να ζει εν κινδύνοις, να αμύνεται, να κατακτά, να προστατεύει, να εξαφανίζει, αλλά κυρίαρχο γνώρισμα είναι αυτό, ο άνθρωπος χρειάστηκε κάποια εποχή για να επιβιώσει να κάνει τα δύο μπροστινά του πόδια χέρια και με τα χέρια κυριολεκτικά να χειριστεί τον κόσμο, τον υλικό γύρω του. Εκτοτε προεκτείνει το χέρι του και το κάνει σφυρί, ψαλίδι, φτυάρι, κατσαβίδι, όπλο και χάδι. Ο άνθρωπος είναι κατασκευαστής, τεχνικός και η ιστορία του είναι οι ποικίλες χρήσεις των εργαλείων, των χεριών του ή των υλικών που μιμούνται τα χέρια του. Από τη γροθιά στον όλμο του κανονιού ο δρόμος είναι ευθύγραμμος και αναγκαίος.

Μεγάλη, χωρίς αμφιβολία, η αξία της τυπογραφίας και πιο πριν της γραφής. Αλλά ο Ομηρος δεν γνώριζε τη γραφή και, αν τη γνώριζε, ήταν όπλο στα χέρια των ολίγων. Κι όμως, χωρίς το προνόμιο που έχει σήμερα η τυπογραφία (αφήνω τα άλλα μέσα επικοινωνίας και πληροφόρησης) στα ομηρικά έπη, εν πρώτοις προφορικά, ύστερα χειρόγραφα, αργότερα τυπωμένα, τώρα ηλεκτρονικά, όχι απλώς θαυμάζονται ως ιδίωμα τέχνης, αλλά εμπνέουν και τρόπους ηθικής και κοινωνικής συμπεριφοράς.

Από τη γροθιά στο τόξο και από το τόξο στο κανόνι και από το κανόνι στον δορυφόρο ο άνθρωπος – τεχνίτης, Faber, έμεινε συναισθηματικά σχεδόν ακάλυπτος, αφού πάντα την Πηνελόπη αναζητά, τον Αχιλλέα θαυμάζει, τους Κύκλωπες πολεμά, από την Καλυψώ γοητεύεται, την Ιθάκη νοσταλγεί και πάντα νέα ταξίδια σχεδιάζει.

Χωρίς ηλεκτρικό ο Ομηρος, ο Σαίξπηρ, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ναπολέων φώτισαν τις νύχτες μας και λάμπρυναν τη συνείδησή μας. Με μια λάμπα ηλεκτρική γράφω τα παραπάνω. Αλλά χωρίς τη λάμπα ταξιδεύω στο άπειρο.