Με έμπνευση από την Ιστορία

Τηλέμαχος Κώτσιας

«Η Ιστορία με έχει κατακτήσει και μιλάει μέσω εμού»

Οχι ότι ήταν επιλογή μου, αλλά θα ήταν απίθανο για μένα να μη με αγγίξει η Ιστορία στη ζωή μου και στο έργο μου. Γεννημένος μόνο ένα χιλιόμετρο έξω από την ελληνική επικράτεια και ζώντας σε μια χώρα όπου ο υπαρκτός σοσιαλισμός, για τον οποίο αγωνίστηκε κάποτε η μισή Ελλάδα, βγήκε νικηφόρος στην Αλβανία – για να καταρρεύσει με κουρνιαχτό ύστερα από σαράντα χρόνια σαν μια κακοφτιαγμένη οικοδομή, κι εγώ να τρέχω να βρω καταφύγιο στη χώρα του έθνους μου με τη ρετσινιά του Βορειοηπειρώτη, και για όσους είχαν και έχουν ακόμα εθνική άγνοια, του Αλβανού – πώς θα ήταν δυνατό να μην εμποτιστώ με την Ιστορία, με τον εθνικισμό, με την πολιτική, με την ιδεολογία, με τη νοσταλγία για τον τόπο μου;

Και όμως, αρχικά ήθελα να γράψω απλώς για τον άνθρωπο, για την ψυχή του, για μένα που βρέθηκα μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα καταστάσεων. Μα όσο κι αν ήθελα να αποστασιοποιηθώ από το δραματικό παρελθόν, να γίνω ένας συνηθισμένος έλληνας συγγραφέας, να ταυτιστώ με το σύνολο, να κρυφτώ εκεί μέσα, κάτι τέτοιο στάθηκε αδύνατο, γιατί συνηθισμένοι συγγραφείς υπάρχουν αρκετοί, για να μην πω και καλύτεροι.

Είναι στη μοίρα μου να είμαι ο συγγραφέας των συνόρων, έτσι με έχουν χαρακτηρίσει και το έχω αποδεχτεί, μάλιστα πλέον με ευχαρίστηση. Είναι κι αυτό μια στάση, ένας τρόπος έκφρασης. Νιώθω το σύνορο σαν έναν τεράστιο πυκνωτή και τον εαυτό μου ένα σωματίδιο που το κατευθύνουν ανελέητα οι μαγνητικοί του πόλοι. Η Ιστορία κάθισε σαν ένας πελώριος δεινόσαυρος πάνω στη μνήμη μου, στον σβέρκο μου, εισχώρησε στην καρδιά μου, στο αίμα μου (βγήκε ακόμα και στα ούρα υπό τη μορφή του φόβου)…

Στο «Βροχή στο μνήμα» (Κέδρος 2000) πραγματεύομαι έναν σκοτωμένο έλληνα φαντάρο πάνω στα σύνορα, «Στην απέναντι όχθη» (Ψυχογιός 2009) προσπαθώ να κάνω μια τοιχογραφία της πονεμένης γενέτειράς μου, καρατομημένης μεταξύ των δύο χωρών για μια περίοδο από το 1924 μέχρι το 1960, στη «Σινική μελάνη» (Πατάκης 2018), που ξεκίνησε ως πολιτικό μυθιστόρημα με θέμα την αντίσταση κατά του ολοκληρωτισμού και πλέον μεταπήδησε στην ιστορία λόγω της αποκρυστάλλωσης των γεγονότων, περιγράφω τις καταστάσεις και τη ζωή τόσο στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας όσο και στην ευρύτερη φυλακή που λεγόταν Αλβανία, με τα συρματοπλέγματά της, από το 1975 μέχρι το 1990.

Σε όλα τα έργα μου, ακόμα και στα μικρά διηγήματα, η ιστορία είναι παρούσα, μου επιβάλλει θέματα και ήρωες, με έχει κατακτήσει και μιλάει μέσω εμού. Ακόμα και σε κάνα δυο μυθιστορήματα που είναι αφιερωμένα σε άλλα θέματα, στον έρωτα, στην κοινωνική διαπλοκή, που ωστόσο η κριτική μου επισήμανε ότι δεν ήταν εκείνα που περίμενε από μένα, ακόμα και σ’ εκείνα, που τόσο πολύ τα αγαπάω γιατί είναι τα τρυφερά αδύνατα παιδιά μου, τα σύνορα είναι κάπου εκεί κοντά. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι ως συγγραφέας είμαι καταδικασμένος να παλεύω με τους δαίμονες της Ιστορίας, με τα σύνορα που χάραξαν τη γη και την ψυχή μου, είναι το αποτύπωμά μου, τόσο που μερικές φορές αμφιβάλλω αν είμαι έλληνας συγγραφέας, ή απλώς βορειοηπειρώτης, όπως με χαρακτηρίζουν, σαν να επρόκειτο για μια άλλη ξεχωριστή εθνικότητα, κάπως μπασταρδεμένη, γιατί τα έργα μου είναι μεν ελληνόγλωσσα, αλλά στην πλειονότητά τους έχουν πεδίο δράσης την Αλβανία.

Λία Μεγάλου-Σεφεριάδη

Ιστορία άμεσα ή έμμεσα βιωμένη

Κατά τη διάρκεια του βίου μου έτυχε να επισκεφτώ ουκ ολίγες χώρες του πρώτου κόσμου. Παρά τις ομορφιές τους και τα αξιοθαύμαστα επιτεύγματά τους, τις αποχαιρετούσα σχεδόν πάντα με μια κάποια αίσθηση ανικανοποίητου. Γιατί άραγε; Η απάντηση μου δόθηκε εδώ και πολλά χρόνια σ’ ένα οροπέδιο, ανάμεσα στα Αροάνια και στον Ερύμανθο. Μια πινακίδα άγνωστου αρχαιολογικού χώρου μας έβαλε στον πειρασμό να εγκαταλείψουμε τον κύριο δρόμο και να ακολουθήσουμε τον χωματόδρομο. Διασχίζαμε εύφορα σιταροχώραφα. Ανάμεσά τους πολύχρωμες κυψέλες. Τριγύρω χιονισμένα τα βουνά. Κι ως τον ορίζοντα ερημιά. Εμοιαζε να οδηγούμαστε στο πουθενά, ώσπου αντικρίσαμε τους αρχαίους Λουσούς. Πλούσια η χλόη έθαλλε γύρω από τα ερείπια της Αγοράς, των οικιών, του ναού της Αρτέμιδος Ημεραίας.

Σ’ αυτόν τον τόπο είχαν οδηγηθεί από τον μάντη Μελάμποδα να προσκυνήσουν την Αρτέμιδα Ημεραία, αυτήν δηλαδή που όλα τα ημερεύει, οι θεραπευμένες θυγατέρες του βασιλιά της Τίρυνθας Προίτου. Οι τρεις κόρες – Λυσίππη, Ιφινόη και Ιφιάνασσα – είχαν  καυχηθεί ότι ήσαν ωραιότερες από την Ηρα. Η θεά, για να τιμωρήσει την αλαζονεία τους, τις οδήγησε στην παράνοια, με αποτέλεσμα να διατρέχουν την Πελοπόννησο, μεταδίδοντας μανία παιδοκτονίας στις γυναίκες. Οι τρεις αδελφές κατέφυγαν τελικά στο Σπήλαιο των Αροανίων, το σημερινό Σπήλαιο των Λιμνών, όπου τις θεράπευσε – πλην της Ιφινόης που πέθανε – ο Μελάμπους, ο αρχαιότερος όλων των μάντεων και πρώτος ίσως  ψυχοθεραπευτής στον πλανήτη Γη.

Καθισμένη στα ίδια μάρμαρα μ’ εκείνες τις κόρες, αισθάνθηκα να με διαπερνά η πνοή της Ιστορίας και του Μύθου, που κι αυτός Ιστορία είναι μεταμφιεσμένη. Εκεί, σε μιαν απόμερη, άγνωστη, άσημη γωνιά της ελληνικής γης, αξιώθηκα να νιώσω την προσωρινότητα και την  αιωνιότητα να σμίγουν. Και τότε έλαβα την απάντηση στο ερώτημα του ανικανοποίητου: σαββατογεννημένη σ’ ένα γεωγραφικό σημείο του πλανήτη, που έτυχε να κουβαλάει στις πλάτες του  μιαν υπέρογκη Ιστορία, πώς ήταν δυνατόν να μη διαβλέπω την ιστορική ρηχότητα των κατά τα λοιπά εξελιγμένων χωρών;

Η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι στα βιβλία μου η Ιστορία, η οποία συνυφαίνεται με τη μυθοπλασία, αφορά την αρχαιότητα. Συγκεκριμένα πρόκειται για Ιστορία άμεσα ή έμμεσα βιωμένη από εμένα. Αμεση λόγου χάρη είναι η εμπειρία μου από τη δικτατορία των συνταγματαρχών και την τραγωδία της Κύπρου, η οποία αποτέλεσε το πλαίσιο πρόσφατου μυθιστορήματός μου. Κατά κάποιον τρόπο μάλιστα το νήμα της Κύπρου φτάνει έως τα παιδικά μου χρόνια. Το μέγα συλλαλητήριο στη Θεσσαλονίκη του 1955 με το σύνθημα «Κύπρος-Ενωσις» – γεγονός το οποίο αναφέρεται σε κάποια κείμενά μου – με ώθησε σε ηλικία δέκα ετών να γράψω το πρώτο ποίημα της ζωής μου εμπνευσμένο από τον αγώνα των Κυπρίων για ελευθερία…

Εμπειρίες και γνώσεις που προέρχονται από το οικογενειακό μου περιβάλλον, το οποίο αποτελούσε συγκερασμό δύο διαφορετικών ιστορικών ροών, με οδήγησαν στην αναδίφηση της  Ιστορίας της Μακεδονίας, του Μακεδονικού Αγώνα, των Βαλκανικών Πολέμων, της Μικρασιατικής Καταστροφής κ.ο.κ. Οταν αναλογίζομαι ότι η μητέρα μου είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη επί Τουρκοκρατίας, η σύντμηση του ιστορικού χρόνου και η οικειότητα μαζί του μου φαίνονται δεδομένες. Ακόμη κι αν ξεχάσω κάθε περιγραφή από την απελευθέρωση της γενέθλιας πόλης μου, θ’ ακούω πάντα το χαρμόσυνο μαντάτο: «Ηρθανε τα Ελληνάκια μας! Ηρθανε τα Ελληνάκια!».

Τα ίδια ακριβώς ισχύουν και για τις προσφυγικές μου ρίζες. Αλλωστε, κάθε μέρα αντικρίζω μέσα στο ίδιο μου το σπίτι τα κειμήλια των ξεριζωμένων από την Καλλίπολη της Ανατολικής Θράκης. Προέρχονται από ένα σπίτι που ακόμη στέκει ορθό κι αγναντεύει, παντέρμο, τον Ελλήσποντο.

Γιάννης Κιουρτσάκης

Η αίσθηση και η συνείδηση της Ιστορίας

Σε ώριμη ηλικία ένιωσα την ανάγκη, ύστερα από μελέτες που κάτι γνώριζαν από Ιστορία, να γράψω ένα βιβλίο προσωπικό, λογοτεχνικό. Χωρίς να μπορώ να φανταστώ το είδος του, ήμουν βέβαιος πως δεν θα ήταν μια συμβατική αυτοβιογραφία, αλλά κάτι άγνωστο, που αν δεν το έβρισκα δεν θα γραφότανε ποτέ. Ωσπου το «άγνωστο» αναδύθηκε όταν, σε μια αιφνίδια έκλαμψη, είδα τον αυτόχειρα στα 26 χρόνια του αδερφό μου και τους γονιούς μας να έχουν μεταμορφωθεί σε μυθιστορηματικά πρόσωπα, που μου ζητούσαν να τους δώσω νέα ζωή. Αυτό το ανεξήγητο μυστήριο σίγουρα δεν θα είχε συμβεί αν δεν με χώριζε από εκείνους η αγεφύρωτη απόσταση του χρόνου και του θανάτου. Με δύο φαινομενικά αντίθετες συνέπειες, καταλυτικές για τη λογοτεχνική δουλειά. Από τη μια, η αμετάκλητη σωματική τους απουσία έθρεφε τη λαχτάρα να τους ξαναζωντανέψω με απέραντη συμπόνια στον τόπο της γραφής. Από την άλλη, αυτά τα πρόσωπα μου φαίνονταν πια εξωτικά, πλάσματα ενός άλλου κόσμου τον οποίο έπρεπε να εξερευνήσω με την αφήγηση από την αρχή. Αυτή η αλλόκοτη συνεύρεση οικειότητας και απόστασης μου επέτρεψε να τα κοιτάζω συγχρόνως από μέσα (βλέμμα της αγάπης) και από έξω (βλέμμα του κριτικού στοχασμού).

Ετσι αφηγήθηκα την ιστορία μου: με την εικόνα του «τότε» – δηλαδή της, έστω αλλοιωμένης, παιδικής μνήμης – και με τον αναστοχασμό του «τώρα», που έλεγχε αυτή τη μνήμη, θρεμμένος από τα παλιά γραπτά που ξέθαβα (αρχεία, εξομολογητική αλληλογραφία, εφηβικά πρωτόλεια). Αποτέλεσμα: στο τέλος αυτής της ιστορίας που νόμιζα ότι την είχα ζήσει, ανακάλυπτα μια άλλη ιστορία της οποίας έγινα ο πρώτος αναγνώστης. Γιατί τώρα η Ιστορία είχε εισβάλει στην αφήγηση από κάθε πόρο. Αυτή είχε ζυμώσει τα όνειρα, τις ψευδαισθήσεις μας, τις αντιφάσεις μας, τις προκαταλήψεις μας. Παρασέρνοντας στη δίνη της το ταλαιπωρημένο χανιωτάκι του 1890 – τον πατέρα μας – για να σμιλέψει τις διαδοχικές μορφές του: τον δημοτικιστή του 1908˙ τον δικαστικό της Δράμας που περιπλανιέται στην Κεντρική Ευρώπη στα 1916-1917 (χρόνια του  Διχασμού)˙ τον στρατοδίκη του Αφιόν Καραχισάρ στα 1922˙ τον σκληρό προϊστάμενο της Εισαγγελίας Αθηνών στα 1930˙ τον τρυφερό γέρο πατέρα – τι θα είχε γίνει χωρίς την Ιστορία αυτός ο άνθρωπος; Ποιος θα ‘χε γίνει ο αδερφός μου – το χαϊδεμένο κολεγιόπαιδο που ονειρευόταν να ζήσει ως καουμπόυ στην Αμερική και βρέθηκε να σπουδάζει στο Βέλγιο, μ’ ένα κράμα έλξης και απώθησης για την Ελλάδα που δεν τον άφησε να ριζώσει πουθενά και τον οδήγησε στον θάνατο – αυτόν που τόσο διψούσε για ζωή… Και πανταχού παρούσα η δύσκολη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη. Μια τυπικά νεοελληνική ιστορία με τους μύθους της (δεν μιλάμε για μυθ-ιστόρημα;) και την τραγική αλήθεια της.

Κάπως έτσι μου δίδαξε την Ιστορία η λογοτεχνία. Προπάντων, μετουσίωσε τη ζωντανή της αίσθηση, που διαπερνά το έργο μου, σε μια βαθύτερη συνείδηση – τη βλέπω να  συνοψίζεται σε μια φράση του Σαν Μυθιστόρημα, που αναφέρεται ακριβώς στην Ιστορία: εκείνην «που μας πλάθει όλους καθοριστικά, που την πλάθει καθένας μας τόσο λίγο, μα που δεν πλάθεται ποτέ χωρίς εμάς». Μάθημα ταπεινοφροσύνης και αυτογνωσίας. Τι παράδοξο! καθένας μας την πλάθει τελικά ελάχιστα στην κλίμακα του μεγάλου χρόνου (κι ας είναι ο… μέγας Ναπολέων)˙ κι όμως δεν παύει να πλάθεται ακατάπαυστα απ’ όλους μας, ακόμα και από τον τελευταίο των ανθρώπων (ας συλλογιστούμε μόνο την προσωπική ευθύνη του καθενός από τα εκατομμύρια των ψηφοφόρων που φέρνουν στην εξουσία τους ποικιλώνυμους Χίτλερ όλων των καιρών). Ετσι η αισθητική γίνεται ηθική.

Αυτή είναι η λιγοστή αλλά πολύτιμη γνώση της λογοτεχνίας. Μήπως είχε δίκιο ο Αριστοτέλης;  Φιλοσοφώτερον και σπουδαιότερον ποίησις ιστορίας εστίν!