«Τι κάνουμε τώρα για την Κύπρο;»

Αυτό το βιβλίο-μαρτυρία είναι μια ευχάριστη έκπληξη από έναν μη επαγγελματία ιστορικό. Μαρτυρία για τα όσα συνέβησαν στην πολύπαθη Κύπρο από λάθη δικά της, αλλά και λόγω του τουρκικού επεκτατισμού. Ο κυπριακής καταγωγής συγγραφέας, διχασμένος στο αν είναι Ελληνας της Κύπρου ή Κύπριος της Ελλάδας, ωτορινολαρυγγολόγος σήμερα, έζησε ως μαθητής τους αγώνες για την Ενωση και ως ανθυπολοχαγός την τουρκική εισβολή, ενώ είχε βρεθεί στην Κύπρο από την Ελλάδα για να κάνει τις διακοπές του. Σ’ αυτόν τον πόλεμο ο Μαρουδιάς απέδειξε πολεμώντας πως, όπως γράφει, «γενναίος δεν είναι αυτός που δεν φοβάται, αλλά αυτός που φοβάται και προχωρά» (σ. 118). Τι συνέβη και φτάσαμε στη διχοτόμηση του νησιού και «τι κάνουμε τώρα;» είναι τα ερωτήματα που διατρέχουν εγκάρσια τη μαρτυρία. Το βιβλίο και ο συγγραφέας δεν διεκδικούν δάφνες επιστημονικότητας, ούτε καν αντικειμενικότητας. Ο συγγραφέας με πάθος αφηγείται τους αγώνες που από νέος ακόμη έδωσε για την Ενωση της Κύπρου με τη μητέρα Ελλάδα. Σε καμία στιγμή δεν κρύβει την οπτική του γωνία. Αγωνίστηκε από την πλευρά των Ενωτικών, οι οποίοι αισθάνθηκαν προδομένοι από την υποχώρηση ή τον συμβιβασμό (;) του αρχιεπισκόπου Μακαρίου στη Ζυρίχη. Δεν γράφει για να αποτιμήσει την πορεία της ιστορίας της Κύπρου από το 1955 έως το 1974, αλλά για να τιμήσει όλους όσοι πολέμησαν για την Ελλάδα και την Κύπρο τις περιόδους 1955-1959, 1963-1964 και το 1974. Ως ενωτικός που αγωνίστηκε για την Ενωση, τον πονάει και εξοργίζεται όταν διαβάζει πως τους ενωτικούς «τους πάτησε το τρένο». Γράφει όχι για να αποκαταστήσει την αλήθεια, αλλά για να τιμήσει τη δική του και των συνοδοιπόρων του αλήθεια. Αυτό δεν σημαίνει ούτε πως δεν υπάρχει αλήθεια σ’ όσα λέει ούτε πως οι αλήθειες είναι πολλές. Οι οπτικές γωνίες θέασης είναι πολλές. Μόνο που ο Μαρουδιάς δεν είναι θεατής αλλά μέτοχος της ιστορίας που διηγείται. Από την αρχή σπεύδει να διαχωρίσει τον πατριωτισμό του από τον αντιδραστικό εθνικισμό. Εξάλλου, θα πρόσθετα, για όποιον τον γνωρίζει η κοσμοθεωρία του είναι πατριωτική αλλά και διεθνιστική.

Αντιτίθεται σ’ εκείνες τις φωνές που θεώρησαν περιττό τον αγώνα κατά της αγγλικής επικυριαρχίας, με το «περίεργο» μάλιστα σκεπτικό πως οι Αγγλοι θα έφευγαν από μόνοι τους. Μέμφεται το ΑΚΕΛ που αρνήθηκε να συμμετάσχει και όταν θέλησε να συμμετάσχει – κατά την εκδοχή του συγγραφέα – ήταν αργά αφού ο Γεώργιος Γρίβας δεν το αποδέχθηκε. Εδώ βεβαίως οι απόψεις, για το τι πραγματικά συνέβη, διίστανται. Ενα πράγμα όμως είναι βέβαιο. Το ΑΚΕΛ δεν θα μπορούσε ν’ ακολουθήσει πολιτικές που να μην ευνοούσαν την ΕΣΣΔ, η οποία δεν ήθελε μια ακόμα χώρα στο ΝΑΤΟ.

Η προσωπική του μαρτυρία ξεκινά όχι από το 1960 αλλά από το 1955 κι από το σχολείο του όπου ως μαθητής δημοτικού  και του γυμνασίου ακόμη μαζί με τους συμμαθητές του κατέβαζε τις αγγλικές σημαίες και ανέβαζε τις ελληνικές. Μιλά για το πώς αυτός και οι φίλοι του βίωσαν τους απαγχονισμούς των αγωνιστών της ΕΟΚΑ. Και το κάνει αυτό, όπως συγκινητικά γράφει, για να κοιμούνται ήσυχα στον τάφο τους οι 108 Κύπριοι που έχασαν τη ζωή τους για την απελευθέρωση της Κύπρου.

Ανεξαρτησία αντί ένωσης

Η απογοήτευση αυτού του νέου ανθρώπου ήταν πολύ μεγάλη όταν στις 16 Αυγούστου 1960 υπεγράφη η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κύπρου και όχι η Ενωσή της με την Ελλάδα. Πάντως θεωρώ μειονέκτημα πως καθ’ όλες τις στιγμές της αφήγησης δεν υπάρχει θέση για το πώς βίωναν οι Τουρκοκύπριοι το αίτημα της ενοποίησης. Αλλά μιλάμε για μαρτυρία και όχι για ιστορικό δοκίμιο. Εστω και έτσι όμως η Κύπρος ήταν ελεύθερη. Ελεύθερη; Ο συγγραφέας υποστηρίζει πως μετά το 1960 και την άνοδο στην εξουσία του Μακαρίου άρχισε να λειτουργεί στην Κύπρο ο νόμος της μαφίας. Μυστικές ομάδες στοχεύουν τους λεγόμενους αντιμακαριακούς και αντιζυριχικούς. «Την εποχή αυτή δεν μπορούσες να εκφραστείς πολιτικά, να διατυπώσεις διαφορετική άποψη ή να γράψεις συνθήματα σε τοίχους, χωρίς να πληρώσεις ακριβό τίμημα» (σ. 47). Τα πράγματα μπορούσαν να γίνουν χειρότερα. Κι έγιναν, όταν ο Μακάριος αποφάσισε να ανατρέψει από μόνος του τις συμφωνίες και το Σύνταγμα του 1960 (τα περιβόητα 13 σημεία της αναθεώρησης). Αυτές οι ενέργειες του Μακάριου προκάλεσαν τους εθνικιστές του Σαμψών να καταπιέσουν την τουρκική μειονότητα και άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου. Ο άνεμός του ολοκλήρωσε την καταστροφική του πορεία το 1974, αφού προηγουμένως είχε μεσολαβήσει ένας εμφύλιος, τον Δεκέμβριο του 1963, κι είχαν καταπατηθεί όλοι οι δημοκρατικοί κανόνες στις εκλογές του 1968 που έδωσαν στον Μακάριο τσαουσετσκικά ποσοστά. 96,3% ο Μακάριος έναντι 3,7% του αντιπάλου του Τάκη Ευδοκά, τον οποίο υποστήριξε ο συγγραφέας. Τα χρόνια 1965-1968 σηματοδοτούν μια πορεία προς τον όλεθρο. Δεν γίνεται πάντως σαφές από τα γραφόμενα του Μαρουδιά ποια είναι η άποψή του για την ΕΟΚΑ Β’, αν και αφήνει αρνητικούς υπαινιγμούς αλλά όχι ολοκληρωμένες κρίσεις για τη δράση της.

Το βιβλίο κλείνει με αποσπάσματα άλλων συγγραφέων για το Σχέδιο Ανάν και για το τι μπορεί να αναμένουμε στο μέλλον όσον αφορά το τι λύση θέλουμε. Πάθος αλλά και λογική, θλίψη και ορθολογισμός, αγωνία για το τι μπορεί να γίνει τώρα αλλά και ελπίδες για το αύριο της πολύπαθης νήσου, σχετική κατανόηση του άλλου, του Τουρκοκύπριου, αλλά και απόρριψη όλων όσοι συνέβαλαν στο σημερινό τέλμα είναι τα κυρίαρχα συναισθήματα που μας γεννά η ανάγνωση αυτού του σπουδαίου βιβλίου. Τελικό σημείο, αλλά όχι τελευταίας αξίας: ο συγγραφέας απορρίπτει τις φωνές που σήμερα αρνούνται την ελληνική ταυτότητα των Ελληνοκυπρίων και στη θέση της τοποθετούν μια δήθεν «νεοκυπριακή» συνείδηση. Γράφει: «Τώρα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, η ελληνική εθνική συνείδηση είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της ύπαρξης των Ελλήνων της Κύπρου και της ίδιας της Κύπρου» (σ. 116). Παρά τις επιμέρους διαφωνίες μου απόλαυσα αυτό το βιβλίο.

{1BSYG}Νίκος Ι. Μαρουδιάς{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ακριβή μου Κύπρος {CR}Προσωπικές μαρτυρίες 1960-1974{2BTIT}{CR}{3BEKD}Κουκκίδα, 2022, {LF}σ. 189{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,78 ευρ{4BTIM}ώ