Οι ποιητές και η Ιστορία

Θα μπορούσαμε, χωρίς υπερβολή, να πούμε πως το «αθάνατο κρασί του ’21» όχι μόνο δεν έχει ξεθυμάνει με την πάροδο του χρόνου, αλλά συνεχίζει να παραμένει μία σταθερά στις επιλογές μας, γεγονός που τεκμαίρεται με τον καλύτερο τρόπο μέσω της μεγάλης και ευρείας θεματικά παραγωγής έργων στα 200 χρόνια από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. Πρόσφατα, στο σώμα αυτό ήρθε να προστεθεί η μονογραφία της ομότιμης καθηγήτριας Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ Ερης Σταυροπούλου, η οποία τιτλοφορείται Η νεοελληνική ποίηση και το Εικοσιένα. Διάλογος με την Ιστορία και εντάσσεται, με τον αριθμό εννέα, στη σειρά «Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821» του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών / Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών.

Ο καλαίσθητος τόμος, το εξώφυλλο του οποίου κοσμεί έργο του Θεόφιλου, ζωγράφου που σχετίστηκε σε μεγάλο βαθμό με την εικαστική αναπαράσταση του 1821, οργανώνεται χρονολογικά και διαιρείται σε πέντε κεφάλαια, καθένα από τα οποία ασχολείται με ένα διαφορετικό χρονικό όριο και την εντός των ορίων του σχετική ποιητική παραγωγή. Επειτα από μία θεωρητική εισαγωγή για τον διάλογο Λογοτεχνίας και Ιστορίας και μία περιδιάβαση στα προεπαναστατικά χρόνια και ποιήματα (κεφ. 1), ακολουθούν τα «ρομαντικά χρόνια» (1830-1880) της μυθοποίησης του Αγώνα (κεφ. 2), τα χρόνια μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1880-1940), χρόνια συνύπαρξης πολλών και διαφορετικών φωνών (κεφ. 3), η «σκοτεινή δεκαετία» 1940-1949 (κεφ. 4) και τα μεταπολεμικά χρόνια, που φτάνουν μέχρι σήμερα (κεφ. 5). Τα επιλογικά σχόλια της συγγραφέως ακολουθεί η πλούσια βιβλιογραφία του τόμου και το χρησιμότατο ευρετήριο προσώπων και τόπων.

Η Σταυροπούλου μάς προσφέρει στο, πλούσιο από κάθε άποψη, έργο της την ευκαιρία να ακολουθήσουμε τη διαδρομή της δημιουργικής πρόσληψης του Αγώνα του 1821 από τη νεοελληνική ποίηση, δηλαδή, από τον 19ο αι. μέχρι σήμερα. Διάλογος, λοιπόν, με την Ιστορία και διάλογος, μάλιστα, δημιουργικός, μια και πρόσληψη δεν σημαίνει απλά ποιητική απόδοση, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, των ιστορικών γεγονότων. Οπως επισημαίνει στην εισαγωγή της η Σταυροπούλου, ιδιαίτερα όσο απομακρυνόμαστε χρονικά από τα γεγονότα του Αγώνα, στην πρόσληψη εισέρχονται ζητήματα «που δεν αφορούν την Επανάσταση αλλά την εποχή του ποιητή» (σ. 13). Κι εδώ ακριβώς έγκειται σε μεγάλο βαθμό το ενδιαφέρον του έργου. Η εκάστοτε εποχή του εκάστοτε ποιητή διαμορφώνει τα κάτοπτρα μέσα από τα οποία θεάται το προποιητικό του υλικό αν, για να εισέλθουμε στο υπό πραγμάτευση θέμα, ο ρομαντικός 19ος αι. έχει ανάγκη τη μυθολόγηση και την αναζήτηση ερεισμάτων στο αρχαιοελληνικό παρελθόν, ή αν η λυρική υψιφωνία του (π.χ. Παλαμάς) μπορεί να δικαιολογηθεί εντός των πλαισίων που την παρήγαγαν, αν τα γεγονότα του ’21 μπορούν, κάποτε, υπό το βάρος της Ιστορίας (Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος)  να λειτουργήσουν αλληγορικά (π.χ. Σικελιανός), δεν θα λείψουν, ιδιαίτερα στα μεταπολεμικά χρόνια και οι κριτικές φωνές γύρω από την – πολιτική κυρίως – πρόσληψη της Επανάστασης.

Σύνθετη απάντηση

Τι κάνει, λοιπόν, η ποίηση; Συντηρεί την εθνική μνήμη; Ακροβατεί μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού; Σκιάζει και φωτίζει κατά το δοκούν; Ερμηνεύει, με τον κίνδυνο η πρόθεση «παρά» να προστεθεί στο ρήμα; Σίγουρα η απάντηση δεν θα μπορούσε να είναι μονολεκτική και όσο κι αν ο πειρασμός του «όλα αυτά μαζί» προκύπτει πάντοτε, η Σταυροπούλου καθοδηγεί τα βήματά μας μεταξύ ποιημάτων και στίχων στη σύνθετη απάντηση που επιβάλλεται σε ανάλογα ερωτήματα.

Δεν θα περίμενε, βέβαια, κανείς μια στατική και μονοδιάστατη πρόσληψη ενός τέτοιου κεφαλαίου της νεότερής μας Ιστορίας, ωστόσο, η χαρτογράφηση της Σταυροπούλου πολλές φορές ξαφνιάζει ακόμα και τον ειδικό αναγνώστη. Ποιητές και ποιήτριες του «Κανόνα» πλάι σε άγνωστες και άγνωστους δημιουργούς συνθέτουν ένα ψηφιδωτό με κοινό παρονομαστή την Ιστορία που μεταβολίζουν στους στίχους τους, ένα ψηφιδωτό-πολύτιμο βοήθημα όχι μόνο για τον ακαδημαϊκό ερευνητή αλλά για καθέναν που ενδιαφέρεται να ακολουθήσει τον μίτο αφενός του διαλόγου που αναπτύσσει η Λογοτεχνία με την Ιστορία και αφετέρου της ποιητικής μετάπλασης – έννοια καθόλου μονοδιάστατη όπως αποδεικνύει η Σταυροπούλου – ενός από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονής μας Ιστορίας.

Ο Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος είναι υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ

{1BSYG}Ερη Σταυροπούλου{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η νεοελληνική ποίηση και το Εικοσιένα. Διάλογος {LF}με την Ιστορία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821{CR}Αθήνα, 2022, σελ. 362{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ