«Στις κοινότητες {LF}των μεταναστών {LF}η προίκα {LF}καταργήθηκε {LF}στην πράξη»

Ο πανεπιστημιακός και συγγραφέας Κώστας Κατσάπης ειδικεύεται στην πολιτισμική και δημόσια ιστορία, όπως και στην εξέλιξη των νεολαιίστικων κινημάτων στη χώρα μας. Τομείς που τους έχουμε τόσο ανάγκη. Διδάσκει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στο Ελεύθερο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Αυστραλία» (εκδ. Μωβ Σκίουρος) είναι ένα άψογα δομημένο μυθοπλαστικό «ντοκιμαντέρ» για τους έλληνες μετανάστες της μεταπολεμικής γενιάς. Ενα ψηφιδωτό που απλώνεται σε δέκα ιστορίες και σκιαγραφεί την ψυχοσύνθεση του μετανάστη. Τους εθιμικούς κανόνες, τις επιδιώξεις και τις ανασφάλειες που κατακλύζουν τον νέο βίο.

Τι σας ώθησε να γυρίσετε στις ελληνικές κοινότητες της Αυστραλίας του 1960 και να καταγράψετε μυθοπλαστικά μερικές αντιπροσωπευτικές ιστορίες τους;

Παιδί μεταναστών στην Αυστραλία και εγώ ο ίδιος, πραγματοποίησα έρευνα στην ελληνική κοινότητα του Σίδνεϊ το 2011 θέλοντας να μελετήσω πτυχές ενός παρελθόντος οικείου και – στην οικογένειά μου – πολύ αγαπημένου. Αντίθετα από ό,τι πιστεύουμε συνήθως, κυρίως λόγω του αποτυπώματος που άφησε το λαϊκό τραγούδι της ξενιτιάς, η Αυστραλία υπήρξε μια θαυμάσια εμπειρία για τους γονείς μου, ένα απελευθερωτικό break through από τη μιζέρια της Ελλάδος. Ο πλούτος των ακουσμάτων που είχα από μικρό παιδί και οι θύμησες από τη μακρινή αυτή «Εδέμ» αποτέλεσαν την αφορμή για το πλάσιμο των δέκα (και δύο) αυτών ιστοριών.

Στην εισαγωγή σας αναφέρετε πως η λογοτεχνική απόδοση των γεγονότων επιλέχτηκε συνειδητά ως μανιέρα για τη συγκρότηση της πολιτισμικής ιστορίας. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;

Καταρχάς είναι ελάχιστος φόρος τιμής στους μεγάλους δάσκαλους των λέξεων, οι οποίοι εκτός των άλλων, μας έδωσαν (σε μας τους επαγγελματίες ιστορικούς) ένα καλό μάθημα για το τι εστί ιστορία. Γιατί η ιστορία που δεν έχει στο επίκεντρό της τον άνθρωπο δεν μπορεί να είναι μια ιστορία που έχει νόημα και λογοτέχνες όπως ο Βασιλικός, ο Βαλτινός ή πιο πρόσφατα ο Χαριτόπουλος, ο Σκρουμπέλος και ο Κοροβίνης, μας έχουν επισημάνει τούτο εμφατικά και αριστοτεχνικά. Από την άλλη, μόνο η λογοτεχνική μανιέρα μπορούσε να μου δώσει τη δυνατότητα να μιλήσω για πράγματα που ο ακαδημαϊκός λόγος με τον φετιχισμό της τεκμηρίωσης δυσκολεύεται να κάνει. Καταπιεσμένα αισθήματα, όνειρα, αδιέξοδα, ψυχολογική καταβύθιση, είναι πράγματα για τα οποία δύσκολα μπορείς να μιλήσεις. Κυρίως όμως, η λογοτεχνική μανιέρα μου έδωσε τη δυνατότητα να εντάξω στην αφήγηση διαφορετικές φωνές, συχνά μάλιστα αντιθετικές, χωρίς διάθεση ειρωνείας και (ελπίζω) διδακτισμού.

Το να είσαι ξένος πόσο δύσκολο είναι; Χρειάζεται να επινοήσεις ξανά τον εαυτό σου;

Είναι βασικό να επινοήσεις εκ νέου τον εαυτό σου σε μία χώρα πολύ διαφορετική από αυτή που άφησες πίσω. Εγχείρημα καθόλου εύκολο, ιδίως σε μια εποχή που αφενός μεν οι ταυτότητες στην Ελλάδα ήταν πολύ συμπαγείς, αφετέρου οι διαφορές με τον αγγλοσαξονικό κόσμο τεράστιες σε σχέση με το σήμερα. Εδώ νομίζω θα πρέπει να δούμε και άλλη μια λειτουργία της διαδικασίας διατήρησης του εαυτού που συνδέεται με την περιχαράκωση του παροικιακού πληθυσμού και την άτυπη αυτο-γκετοποίησή του: η εκ νέου επινόηση του εαυτού θεωρείται ένας κίνδυνος για απώλεια της ελληνικότητας και αυτό δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερα ψυχολογικά φρένα στους μετανάστες. Ας έχουμε κατά νου ότι η πλειονότητα των μεταναστών έφυγαν από την Ελλάδα με στόχο να επιστρέψουν μετά από κάποια χρόνια και όχι για να μείνουν για πάντα στην Αυστραλία. Επομένως η διατήρηση της ελληνικότητάς τους, άρα η μηδαμινή αποδοχή ξένων μοντέλων σκέψης και συμπεριφοράς, ήταν και ένας κρίσιμος όρος για την επιτυχή επανενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα όταν θα ερχόταν το πλήρωμα του χρόνου.

Αρκετοί εκ των πρωταγωνιστών παραμένουν εγκλωβισμένοι πίσω. Κάθε κουλτούρα είναι μια σειρά από κώδικες που δεν αλλάζουν εύκολα;

Η απάντηση για όλα αυτά νομίζω ότι ήδη δόθηκε. Οι περισσότεροι των μεταναστών θα δυσκολευτούν πολύ να προσαρμοστούν στο νέο τους περιβάλλον άλλοτε επειδή δεν ήθελαν και άλλοτε επειδή δεν μπορούσαν. Τι από τα δύο συμβαίνει περισσότερο δεν γνωρίζω, για την ακρίβεια συναρτάται με μια σειρά από άλλους παράγοντες. Θυμίζει λίγο και την ερώτηση με την κότα και το αβγό. Τι γεννάει τι δηλαδή. Ας πούμε, η αδυναμία επικοινωνίας που προκύπτει από την ανεπαρκή γνώση της αγγλικής οδηγεί στην «γκετοποίηση», δηλαδή στην εκμηδένιση στο μέτρο του εφικτού της επαφής με άτομα άλλων εθνικοτήτων. Από την άλλη, η τελευταία αυτή εξέλιξη επιτείνει το πρόβλημα και το καθιστά οξύτερο. Αυτά όλα βεβαίως ισχύουν κυρίως για την πρώτη γενιά μεταναστών και όχι τόσο για τα παιδιά τους.

Ποιος είναι ο κινητήριος μοχλός των μεταναστών; Τα υλικά αγαθά; Διαφαίνεται όμως πως κάτι συνεχώς λείπει.

Τα υλικά αγαθά είναι σίγουρα το μεγαλύτερο κίνητρο. Η Ελλάδα που αφήνουν πίσω τους οι μετανάστες είναι μια κατεστραμμένη από τον πόλεμο και τον εμφύλιο χώρα, η ύπαιθρος αδυνατεί να θρέψει τους νέους ανθρώπους και τις οικογένειες που δημιουργούν, οι εικόνες που έρχονται από το εξωτερικό, ιδίως από τον αμερικάνικο κινηματογράφο μεγαλώνουν τη δίψα για μια καλύτερη ζωή. Εξάλλου σε όλες τις απογραφές της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου η εσωτερική μετακίνηση στη μεγάλη πόλη αποδίδεται εμφανώς στην τέρψη της ζωής που αυτή μπορεί να προσφέρει. Αν αυτό ισχύει για την Αθήνα, καταλαβαίνετε τι όνειρα και προσδοκίες γεννάει η μετάβαση σε μια χώρα όπως η Αυστραλία ή οι ΗΠΑ. Από την άλλη, η ενδημική φτώχεια δεν είναι η μοναδική αιτία για τη μετανάστευση, αν και σίγουρα είναι η σημαντικότερη. Η σκληρή ζωή της Ελλάδας, οι άκαμπτες συμπεριφορές των ανθρώπων και τα διάφορα «πρέπει» που επικρατούσαν στη χώρα, επίσης σε ένα βαθμό ώθησαν νέους ανθρώπους στη φυγή προς το εξωτερικό. Ως προς τούτο θεωρώ πολύ σημαντικό και όχι μελετημένο όπως του αξίζει το εξής φαινόμενο: ενώ στην Ελλάδα επικρατεί ακόμη ο βραχνάς της προίκας, στις κοινότητες των μεταναστών η τελευταία καταργείται στην πράξη άμεσα. Πρόκειται για μια, εκτιμώ, αναμφίβολα απελευθερωτική εξέλιξη.

Πείτε μας για τις πολιτικές διαφορές. Εκτός του ότι μεταφέρονται από την Ελλάδα, έχουμε και διαχωρισμούς εντός Αυστραλίας.

Στην Αυστραλία του 1950-1960 συναντάμε πολλές διαφορές οι οποίες είτε είναι πολιτικές είτε χρησιμοποιούν την πολιτική ως πρόφαση για να εκφραστούν. Καταρχάς έχουμε τη βασική διαιρετική τομή μεταξύ εθνικοφρόνων και αριστερών που κυριαρχεί στην Ελλάδα. Αυτό δεν είναι παράξενο φυσικά, καθώς δεκάδες χιλιάδες Ελληνες μετακινήθηκαν στους Αντίποδες από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 (ιδίως από το 1955 και μετά) κουβαλώντας όπως είναι φυσικό τα πάθη και τα βιώματα της Ελλάδας που άφηναν πίσω. Εξάλλου, βρισκόμαστε σε μια εποχή που οι πολιτικές ταυτότητες είναι και πολύ ισχυρές και αντιπροσωπεύουν σε μεγάλο βαθμό την ίδια την προσωπικότητα του ατόμου. Υπάρχουν ωστόσο και άλλοι ενδιαφέροντες διαχωρισμοί: ο διαχωρισμός λ.χ. των παλιών μεταναστών (δηλαδή αυτών που είχαν μεταναστεύσει προπολεμικά) με τους καινούργιους, ελάσσονες διαχωρισμοί που οφείλονταν στον τόπο καταγωγής και κυρίως η μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα σε φιλοκοινοτικούς και σε οπαδούς της Εκκλησίας. Αυτή η τελευταία σύγκρουση θα κυριαρχήσει για πολλές δεκαετίες στην Αυστραλία διχάζοντας τον παροικιακό ελληνισμό και ενσωματώνοντας εν τέλει όλους τους παραπάνω διαχωρισμούς, ιδίως αυτόν της μετεμφυλιακής πολιτικής σύγκρουσης.

{1BSYG}Κώστας Κατσάπης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αυστραλία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Ο Μωβ Σκίουρος, σελ.: 192{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ