«Τι είδα στην documenta 15»

Πριν από ημέρες το εποπτικό συμβούλιο της διοργάνωσης της documenta εξέφρασε «βαθιά απογοήτευση για το σαφώς αντισημιτικό περιεχόμενο» ενός εκθέματος, γνωστοποιώντας πως ήρθε σε συμφωνία με τη γενική διευθύντρια Ζαμπίνε Σόρμαν «για τον τερματισμό του συμβολαίου της». Αφορμή στάθηκε – μετά το άνοιγμα της έκθεσης στο Κάσελ της Γερμανίας – ένα από τα έργα που εκτίθεντο από την ινδονησιακή καλλιτεχνική ομάδα Taring Padi. Επρόκειτο για την τοιχογραφία με τίτλο «Δικαιοσύνη του Λαού» (People’s Justice) που παρουσίαζε ένα γουρούνι με κράνος που έγραφε «Mossad» – η ονομασία των μυστικών υπηρεσιών του Ισραήλ. Στο ίδιο έργο ένας άνδρας που παρέπεμπε στους υπερορθόδοξους Εβραίους – απεικονιζόταν με κυνόδοντες και ματωμένα μάτια φορώντας μαύρο καπέλο με την ένδειξη SS. Οταν εβραίοι αξιωματούχοι και η ισραηλινή πρεσβεία στη Γερμανία εξέφρασαν την «αποστροφή» τους, το έργο καλύφθηκε. Η γερμανίδα υπουργός Πολιτισμού Κλάουντια Ροτ στήριξε την αποχώρηση της Σόρμαν, ζητώντας τη διενέργεια έρευνας. Το εποπτικό συμβούλιο της documenta δεσμεύτηκε για πλήρη έρευνα, προσθέτοντας πως «χάθηκε δυστυχώς πολλή εμπιστοσύνη». Στη σκιά αυτών των γεγονότων ο επιμελητής τέχνης Γιάννης Αρβανίτης, που συνεργάστηκε με την documenta 15 ως αναπληρωτής διευθυντής παραγωγής, γράφει για την εμπειρία του.

ΕΦΗ ΦΑΛΙΔΑ

Πριν από δύο χρόνια, σε συνέχεια της συνεργασίας μου με την προηγούμενη documenta, το Ιδρυμα πρότεινε να αναλάβω τη θέση του αναπληρωτή διευθυντή Παραγωγής για τη φετινή έκθεση. Το πλαίσιο πολύ διαφορετικό μιας και την καλλιτεχνική διεύθυνση έχει μια κολεκτίβα, όχι ένας επιμελητής, η ruangrupa, από την Τζακάρτα της Ινδονησίας. Μια ομάδα με καλλιτεχνικό, δημοσιογραφικό, αρχιτεκτονικό και μουσικό υπόβαθρο που ασχολείται με την ανάπτυξη κοινωνικών και χωρικών μοντέλων όπου κυριαρχούν η φιλία, η συμπαράσταση και η βιωσιμότητα. Η βασική ιδέα της έκθεσης, το «lumbung», αναφέρεται σε μια συλλογικά διαχειριζόμενη αποθήκη ρυζιού προς όφελος της κοινότητας, των μελών της, το παρόν και το μέλλον τους. Ο τρόπος εργασίας, συνεπής ως προς το κόνσεπτ, δεν έχει τις συνηθισμένο γραμμικό οργανόγραμμα και περισσότερο ενθαρρύνει οριζόντιες συνδέσεις παρά κατακόρυφες ιεραρχίες στην υλοποίηση και το σχεδιασμό.

Το εγχείρημα είχε από νωρίς λάβει σάρκα και οστά στο Ruruhaus, το κτίριο – έδρα της ομάδας που ήταν συγχρόνως γραφείο, εργαστήριο, σαλόνι, κουζίνα, χώρος παρουσιάσεων για την ομάδα αλλά και την πόλη.

Προσκλήθηκαν ομάδες και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο που με τη σειρά τους κάλεσαν άλλες ομάδες. Δημιουργήθηκε ένα δίκτυο πλέον των χιλίων ατόμων που οργανώθηκαν σε επιμέρους δίκτυα όντας σε συνεχή επικοινωνία για την ανάπτυξη της έκθεσης, κοινών έργων και την ανταλλαγή πόρων. Το εγχείρημα σύνθετο, μιας και οι εμπλεκόμενοι δεν μπορούσαν εύκολα να ταξιδέψουν λόγω πανδημίας. Οι συναντήσεις, απλωμένες σε όλες τις ώρες της γης, συνήθως ψηφιακές ή υβριδικές σύστησαν μια κοινότητα που θα καταφέρει να συναντηθεί κατά τη διάρκεια των 100 ημερών της έκθεσης.

Η ομάδα παρακολουθεί και μαθαίνει τις διαφορετικές μεθοδολογίες, τους κώδικες και αναφορές που μπλέχτηκαν με σκοπό μια έκθεση η οποία φαινόταν πως θα είναι διαφορετική αλλά και περίπλοκη: Οι όροι της πανδημίας άλλαζαν και επέβαλλαν αναθεωρήσεις στον σχεδιασμό και το δημόσιο πρόγραμμα, ο πόλεμος στην Ουκρανία δημιούργησε επιπλέον δυσκολίες στις μεταφορές ανθρώπων, υλικών και έργων, δημοσιεύματα και περιστατικά σχετικά με τους συμμετέχοντες μεγάλωναν τα λίστα με τα ανοιχτά ζητήματα αυτής της διαφορετικής διοργάνωσης.

Οι καλλιτεχνικές προτάσεις αναπτύχθηκαν με τη λογική του οικοσυστήματος που επεκτείνεται, όχι επιθετικά, αλλά συμπληρωματικά, ξεκινώντας με προπαρασκευαστικές δράσεις στους τόπους καταγωγής. Εκεί, ενίσχυσαν και επέκτειναν την πρακτική τους πριν από την παρουσίασή της στην έκθεση. Εκτός από προϋπολογισμό παραγωγής, οι ομάδες έλαβαν, για πρώτη φορά, ένα αξιόλογο ποσό για τη συμμετοχή τους.

Ξεπερνώντας τις δυσκολίες η έκθεση άνοιξε με πετυχημένα εγκαίνια για κοινό και μέλη της διεθνούς εικαστικής οικογένειας. Και είναι όντως διαφορετική. Δεν παρουσιάζεται μόνο σε κλασικούς εκθεσιακούς χώρους αλλά απλώνεται στο ποτάμι της πόλης, σε βιομηχανικούς χώρους, σε πάρκα, σε υπόγειες διαβάσεις, σε ταράτσες, γέφυρες και αλλού. Σε κομμάτια της πόλης ενεργά και ζωντανά. Περιδιαβάζοντας την έκθεση, δίπλα σε φιλμ, φωτογραφίες, γλυπτά και ζωγραφικά έργα αρχικά κανείς διαπιστώνει πως ναι, υπάρχουν «έργα τέχνης», σε απάντηση στο «where is art», το μότο που συζητήθηκε κατά την προετοιμασία. Βλέπει κανείς όμως και άλλα: Πλωτά έργα, καράβια, ιδιότυπες κατασκευές, περιβόλια, ομαδικές ανοιχτές κουζίνες, κοιτώνες μέσα σε μουσειακούς χώρους, αυτοσχέδια αμφιθέατρα, έργα – εστιατόρια, κοινές βιβλιοθήκες, πίστες σκέιτ, μπάντες, αλλά και χώρους ευέλικτους και ανοιχτούς προς ενεργοποίηση, μοιρασιά και ανταλλαγή. Αυτά, δίπλα στα αποτελέσματα συλλογικών συμπράξεων όπως ομαδικό τυπογραφείο, επανάχρηση εκθεσιακών και άλλων υλικών, δημιουργία γκαλερί και άλλα. Το κοινό παρακολουθεί, συμμετέχει και αφουγκράζεται την έκθεση ξαναβγαίνοντας στην πόλη και στην κανονικότητα. Το σύνολο προτείνει και παρουσιάζει όχι απλά μια ερμηνεία, αλλά την εφαρμογή και τα αποτελέσματα σχημάτων ομαδικών, σε μια φεστιβαλική ατμόσφαιρα που θέλει να συμπεριλάβει όλους και να αξιοποιήσει τις δυναμικές των ομάδων και των μονάδων τους.

Το κλίμα αυτό απαντά στο ποια είναι η πρόθεση των επιμελητών σε σχέση με τις κατηγορίες για αντισημιτισμό, αλλά και κλονίζεται από αυτές. Ενα έργο αποσύρεται, αναλύεται το πλαίσιό του, δίνονται διευκρινίσεις και απολογίες, οργανώνονται δημόσιες συζητήσεις, ενεργοποιούνται πολιτικές διαδικασίες και όλοι μουδιασμένοι αναρωτιούνται πώς από το lumbung η συζήτηση τώρα περιστρέφεται γύρω από το ακριβώς αντίθετο: Κατηγορίες για αποκλεισμό, διαχωρισμό και στιγματισμό. Σε μια έκθεση η οποία δεν έχει τη λογική της εθνικής συμμετοχής, η πολιτική ξεκινά μια συζήτηση περί ορίων, ερμηνείας και διαχείρισης αναφορών και συμβόλων. Η συζήτηση είναι απαραίτητο να ανοίξει ούτως ή άλλως ειδικά σε θέματα που αντιμετωπίζονται τόσο διαφορετικά ανά τον κόσμο. Η πολιτική διαχειρίζεται συχνά τα ίδια θέματα με την τέχνη, με διαφορετικό όμως τρόπο. Οι διαδικασίες αυτές ωστόσο είναι διακριτές και δεν μπορούν να επηρεάσουν την πολιτιστική παραγωγή. Εξάλλου, αυτό εγγυάται την συνέχειά της, ειδικά μέσω θεσμών με δημόσιους πόρους.

Η έκθεση παρά τις προκλήσεις παραδόθηκε στο κοινό και βρήκε ανταπόκριση, ταλαιπωρείται επί του παρόντος, αλλά έχει τον χρόνο να επικοινωνήσει την ουσία της από την αρχή κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και των δεκάδων δράσεων που πλαισιώνουν τις εγκαταστάσεις.