Μια «μεταχειρισμένη» γυναίκα της ελληνικής επαρχίας

Στη λογοτεχνία των νεότερων χρόνων, ιδιαίτερα εκείνη που εσωκλείει την ταραχώδη περίοδο από τις παραμονές του Ελληνοϊταλικού Πολέμου έως και τις αρχές της δεκαετίας του 1950, το ηθογραφικό στοιχείο ήταν κυρίαρχο. Οι πολιτικές κατευθύνσεις επίσης σαφείς και πλαισιωμένες από ιδεολογικοκομματικό κέλυφος ώστε να μην υπάρχουν αμφιβολίες. Εξαιρούνται βεβαίως τα μεγάλα έργα του Αρη Αλεξάνδρου, του Αντρέα Φραγκιά, του Γ. Μανούσακα, του Γ. Μπεράτη κ.ά. Ομως το ποικιλόμορφο στίγμα της γυναίκας ως κομβικό πρόσωπο μέσα στο κοινωνικό πλέγμα, αλλά και ως παλίμψηστο συναισθημάτων, βρίσκεται στην ημιφωτισμένη ζώνη του μυθοπλαστικού βλέμματος των τότε συγγραφέων, αλλά και των νεότερων. Εδώ ο συγγραφέας του «Δέκα πόντους μαύρο χιόνι» έρχεται να κάνει τη διαφορά, τουλάχιστον από τους πιο σύγχρονους, μπολιάζοντας την ηθογραφική τοιχογραφία με τις υποσυνείδητες, ασφυκτικές ταλαντώσεις των πρωταγωνιστών.

Στην ενδοχώρα των ορεινών κοινοτήτων της Ευρυτανίας, ο Πάνος Νιαβής ξετυλίγει σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση το δράμα της Δασιάς. Την τραγικότητα μιας εποχής, που και σήμερα μας σημαδεύει με το χνάρι της. Βρίσκουμε τη συγκεκριμένη γυναίκα στο τελευταίο στάδιο της ζωής της, έγκλειστη στο γηροκομείο, να εξομολογείται στον Θεό και την κόρη της που την επισκέπτεται σχεδόν καθημερινά, τα κρίματα, τις ενοχές και τις αμαρτίες μιας ζωής. «Τ’ όνομά μου είναι Δασιά» και με αυτό την εμφατικό τρόπο ξεκινά το μυθιστόρημα που περιλαμβάνει πρόσωπα που γνώρισε από κοντά ο συγγραφέας.

Τώρα που ανοίγει ξανά το ζήτημα της γυναικείας χειραφέτησης και της επιλογής (αν πάρουμε υπόψη μας και την απόφαση του Ανωτάτου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου στις ΗΠΑ), το συγκεκριμένο βιβλίο ρίχνεται στα βαθιά. Αντικρίζουμε την αιχμαλωσία ολόκληρων γενεών γυναικών, μέσα στους σκληρούς εθιμικούς κώδικες της υπαίθρου. Με τα μάτια τού τότε, αυτή ήταν η κανονικότητά τους και επιλογή δεν είχαν καμία. Η Δασιά ήταν προορισμένη να γίνει με το καλό ή με το κακό αφοσιωμένη σύζυγος και μητέρα πολλών παιδιών και αν μη τι άλλο λιγότερων… κοριτσιών. Αλλα όμως έγραφε το τεφτέρι του ριζικού της.

Στην περίκλειστη κοινωνία όπου αποφασίζουν οι αφέντες, οι αντρικές κεφαλές των οικογενειών, η Δασιά είναι ένα κορίτσι που χήρεψε από πολύ μικρή, μ’ έναν γιο στις φασκιές. Μια «μεταχειρισμένη» γυναίκα όπως λέγεται. Η φωτιά του έρωτα έσκιζε τα σωθικά της. Πού να σβήσει την κάψα της, όταν όλοι γύρω είναι συγγενείς τουλάχιστον πρώτου βαθμού; Κυρίως πώς θα ζήσει όταν όλοι την είχαν ξοφλημένη; Εγινε άτυπα ιέρια της Αφροδίτης, για να επιβιώσει.

Το βλέμμα του Θεού, όπως λέει στο τέλος με παράπονο, δεν την έστερξε. Μαζί με κάθε διαπραχθείσα αμαρτία, ερχόταν η μετάνοια. Το πρώτο βαρύ πλήγμα στην οικογένειά της καταφτάνει όταν ο αδερφός της σκοτώνεται στο αλβανικό μέτωπο. Η μητέρα της φτάνει στα όρια της τρέλας, ενώ ο πατέρας της καταρρέει. Η Δασιά είναι ομορφονιά και όλοι βλέπουν πως δεν μπαίνει εύκολα σε στεγανά. Διεκδικεί όσο μπορεί να σχηματίσει μια αυτόνομη ζωή, αλλά τα θέλγητρα και η ψυχή της κάνουν τους άντρες να τη βλέπουν ως κάτι το μιαρό, ενώ την ποθούν. Ο βαθμός συγγένειας δεν παίζει κανέναν ρόλο. Αρκεί να υπάρχουν γενετήσιες ορέξεις. Η Δασιά τιμωρείται για όλα τα παραπάνω με ξύλο πολλές φορές. Και μετά έρχεται ο τρομερός Εμφύλιος. Εκεί οι μικρές κοινότητες, παρά τους αρχέγονους δεσμούς που έχουν στο εσωτερικό τους, αρχίζουν να εξαχνώνονται διότι έχει μπει ένα άγνωστο φίδι που λέγεται ιδεολογία. Ο Νιαβής ανατέμνει τις ψυχικές μετατοπίσεις που αλλάζουν θέση σαν σβούρα. Στο επίκεντρο οι γυναίκες και η Δασιά, έχει με το ζόρι παντρευτεί τον γιο ενός ισχυρού άντρα της περιοχής που με την οικογένειά του βοηθά τους αντάρτες.

«Απόβλητη»

Ο συγγραφέας δείχνει την ωμότητα της αντιπαράθεσης, οι ιδεολογικές διαφορές της οποίας αποτελούν ένα μέρος. Το μίσος αφήνεται τελικά ξεκαπίστρωτο, λόγω των πάμπολλων διαφορών που υπάρχουν είτε εν είδει βεντέτας, είτε λόγω παλιών προσβολών που δεν έκλεισαν, είτε λόγω περιουσιακών διαφορών. Η Δασιά διερωτάται μέσα στις κακουχίες της πώς όλοι ξαφνικά έχουν αποκτήσει ιδέες και με καθαρότητα μάλιστα τις υπερασπίζονται δίχως να πολυεξηγούν, μα μήτε να καταλαβαίνουν τι ακριβώς σημαίνουν. Οι ΜΑΥδες με την αγριότητά τους μιλάνε για πατρίδα ενώ δεν έχουν τον Θεό τους, ενώ οι άλλοι λένε κάτι «περίεργα» για μια «επανάσταση» που είναι αφηρημένη και μέσα τους. Πού και πώς χάθηκαν τα γράδα για χάρη μεγαλοϊδεατισμών, ενώ παραμένουν όλοι φτωχοί και ο βίος γίνεται ολοένα αβάσταχτος; Αυτό ρωτάει όλους η Δασιά και απαντήσεις δεν παίρνει, παρά μόνο απειλές.

Ο σύζυγός της σκοτώνεται πισώπλατα σαν λιπόψυχος. Κανείς δεν της λέει τίποτα. Το μαθαίνει τυχαία, χρόνια μετά. Η ίδια ακολουθεί μια μοίρα που δεν τη διάλεξε. Στο στίγμα και στην πείνα. Ανάμεσά τους αυτή η λαχτάρα της σεξουαλικής αφύπνησης. Η Δασιά μόνη και επισήμως, είναι μια απόβλητη. Ολα τα κρίματα για τη διάλυση ενός σπιτικού, στη γυναίκα ρίχνονται. Και γι’ αυτό μετατρέπεται σε θήραμα περιπλανώμενων αντρών ή και παντρεμένων της περιοχής. Με αντάλλαγμα πάντα. Το αλισβερίσι των σκοπών. Οι άνθρωποι είναι αναλώσιμοι στις μυλόπετρες της Ιστορίας. Η Δασιά θα αποκτήσει νόμιμα και παράνομα παιδιά. Με ένα «μπάσταρδο» αγκαλιά μπαίνει ζωντανή, ακόμη πιο μέσα στο κιβούρι της.

Μέχρι το τέλος της ζωής της βλέπει όνειρα: Σαν μια μικρή σούμα όσων έχει ζήσει. Το μυθιστόρημα παρακολουθεί τον ειρμό της. Εναν πυρετικό λόγο που πηγαινοέρχεται μέσα στον χρόνο, προσπαθώντας να ψηλαφίσει τον εαυτό της. Τη θέση της μέσα στο χάος, που είναι προφανώς η ζωή της. Είναι ριζωμένη στον τόπο της και συνάμα δεν έχει ρίζα. Ο Εμφύλιος ήρθε και ρήμαξε τους τελευταίους δεσμούς με την οικογένεια. Μέσα από το βλέμμα της γυναίκας, ο Νιαβής ενορχηστρώνει ένα οδοιπορικό στους ψυχικούς τόπους, στους τραγικούς διχασμούς και στις πολιτισμικές πτυχώσεις της περιοχής του. Ο λόγος του βιβλίου περιέχει τα γλωσσικά ιδιώματα, δίχως όμως να χάνεται το νόημα για τον σύγχρονο αναγνώστη. Πορτρέτα νατουραλιστικής δύναμης που δεν ρέπουν προς το φολκλόρ, διότι ο δραματουργικός τους πυρήνας είναι σύγχρονος. Μια νέα γυναίκα ψάχνει να υπάρξει χωρίς φόβο, αλλά με πάθος. Η Δασιά δεν είναι άλλο από την τραυματισμένη γυναικεία συνείδηση της υπαίθρου μας.

{1BSYG}Πάνος Νιαβής{1BSYG}{CR}{2BTIT}Δέκα πόντους μαύρο χιόνι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Αρμός, {LF}σελ. 488{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ