Ο πόλεμος και {LF}η κάθαρση {LF}από τις εμμονές

Μετά την προσάρτηση της Αυστρίας και την κατάκτηση διαδοχικά της Πολωνίας, της Νορβηγίας, της Δανίας, της τσεχικής Σουδητίας και της Ολλανδίας, οι Γερμανοί εισβάλλουν στο Βέλγιο, και αμέσως μετά στη Γαλλία, εν είδει περιπάτου. Οι κάτοικοι των παραμεθόριων περιοχών στα γαλλοβελγικά σύνορα φεύγουν προς τον Νότο με όποιο μέσο υπάρχει διαθέσιμο και με όσα υπάρχοντα μπορούν να μεταφέρουν. Σε ήσυχα χωριά των Αρδενών και της φλαμανδικής υπαίθρου όπου όλα ρυθμίζονταν από την κυκλικότατα των εποχών και τη ροή ποταμών και καναλιών, οι περισσότεροι βρίσκονται εν μιά νυκτί στον δρόμο, αντιμέτωποι με το δράμα του ξεριζωμού ή ίσως με τη μεγαλύτερη περιπέτεια της ζωής τους. Ο Μαρσέλ Φερόν, πωλητής και επιδιορθωτής ραδιοφώνων – που έχουν γίνει περιζήτητα ενόσω τα σύννεφα του πολέμου πυκνώνουν – ακολουθεί τελικά το πλήθος σέρνοντας αποσκευές κι ένα μπαούλο, μιας και ούτε η τετράχρονη κόρη του ούτε η γυναίκα του, επτά μηνών έγκυος, μπορούν να βοηθήσουν σε πολλά.

Ωστόσο ο Μαρσέλ δεν αντιμετωπίζει την κατάσταση με απόγνωση ή αγωνία. Πρώτον, νιώθει δικαιωμένος καθώς θεωρούσε τον πόλεμο αναπόφευκτο. Και δεύτερον, θεωρεί ότι έχει κάποιο ραντεβού με τη μοίρα, ήδη από τα χρόνια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Τότε, ο έντονα μύωπας και φιλάσθενος Μαρσέλ έγινε μάρτυρας ενός τραυματικού γεγονότος: Η μητέρα του διαπομπεύτηκε ολόγυμνη και με ξυρισμένο το κεφάλι στους δρόμους της μικρής τους πόλης – προφανώς ως «πόρνη του εχθρού» – και αμέσως μετά εξαφανίσθηκε για πάντα, αφήνοντάς τον στη φροντίδα της σπιτονοικοκυράς και αργότερα, ευτυχώς, μιας φιλάνθρωπης πλούσιας κληρονόμου. Στο μεταξύ ο πατέρας του έχει επιστρέψει από το μέτωπο και καθημαγμένος από την οικογενειακή ατίμωση παραδίδεται στο ποτό, καταπέφτει σταθερά και τελικά παραδίδει το πνεύμα. Ο ίδιος ο Μαρσέλ επιστρέφει από τετραετή θεραπεία σε σανατόριο, εκπαιδεύεται, αποκαθίσταται επαγγελματικά και παντρεύεται ένα καλό κορίτσι. Υπήρξε τυχερός υπό μία έννοια, όπως ομολογεί, καθώς οι μικροκοινωνίες της εποχής διέθεταν ακόμη το όποιο πλεόνασμά τους για την υποστήριξη παρόμοιων καταστάσεων και προσωπικών ατυχιών.

Τη μέρα της μεγάλης φυγής, όταν φτάνουν τα νέα για την εισβολή, ο Μαρσέλ ομολογεί: «Ντρέπομαι που το λέω, αλλά εγώ ένιωσα ανακούφιση. Αναρωτιέμαι μάλιστα αν… περίμενα αυτή τη στιγμή με ανυπομονησία, αν κάθε πρωί ένιωθα απογοήτευση γυρνώντας τα κουμπιά του ραδιοφώνου, μαθαίνοντας ότι τα στρατεύματα εξακολουθούσαν να κάθονται το ένα απέναντι στο άλλο χωρίς να πολεμούν». Λίγο παρακάτω δηλώνει: «Αυτό έπρεπε να γίνει… ήταν μια προσωπική υπόθεση, μια υπόθεση ανάμεσα στη μοίρα και σε μένα».

Οι διατυπώσεις είναι σοκαριστικές με τη συμβατική έννοια. Ωστόσο λίγο αργότερα η μοίρα προσθέτει νέες πινελιές στην ιστορία. Η έγκυος γυναίκα και η κόρη του οδηγούνται σε άλλο βαγόνι μαζί με όλα σχεδόν τα χρήματά τους, ενώ ο Μαρσέλ, μαζί με άλλους, φορτώνονται μέσα στον πανικό σε ένα εμπορευματικό βαγόνι. Κι εκεί, σταδιακά, παραδομένοι στη μοίρα ή έστω σε μη ελεγχόμενες εξωτερικές δυνάμεις, οι άνθρωποι στήνουν μια νέα κοινωνία. Καταυλισμοί στήνονται καθ’ οδόν, τα Στούκας επιτίθενται σκοτώνοντας τον μηχανοδηγό, βαγόνια διαχωρίζονται [μεταξύ αυτών και η οικογένειά του που μεταφέρεται σε άγνωστη κατεύθυνση], τρένα διασταυρώνονται προς ποικίλες κατευθύνσεις γεμάτα στρατεύματα ή βέλγους πρόσφυγες, επιτροπές κατοίκων και νοσοκόμες του Ερυθρού Σταυρού μοιράζουν ψωμί και σερβίρουν σούπες στους σταθμούς. Εξω από τα ανοίγματα του βαγονιού ξετυλίγεται το αγροτικό τοπίο και η γαλλική ύπαιθρος δοσμένα αριστοτεχνικά με ελάχιστες πινελιές, όπως ξέρει καλά να κάνει ο Σιμενόν, με τους κατοίκους να καλλιεργούν περιέργως ακόμα τη γη τους ή να βγαίνουν από μια εκκλησία ντυμένοι με τα καλά τους.

Ηδη από την πρώτη νύχτα μπλέκονται ερωτικές καταστάσεις με τη δύναμη του αναπόφευκτου. Οι άνθρωποι δεν υπόκεινται πια στις συνήθεις συμβάσεις του βίου. Παύουν να προσποιούνται ευπρέπεια, παύουν να ντρέπονται για τις βασικές ανθρώπινες λειτουργίες, με μια έννοια απελευθερώνονται. Η τοπική ταβερνιάρισσα λ.χ. ξαναστήνει την επιχείρησή της δεχόμενη στην κουβέρτα της πελάτες επί πληρωμή, και ο Μαρσέλ αρχίζει να νιώθει ότι βρίσκεται σε ένα είδος εκδρομής. Αδιαφορεί για το πού κατευθύνεται το τρένο, ωστόσο θα αποδειχθεί σύντομα ότι προορισμός είναι το λιμάνι της Λα Ροσέλ στον Ατλαντικό, όπου και κατασυγκινημένος θα δει για πρώτη φορά στη ζωή του θάλασσα.

Ομως το πράγματι μεγάλο θαύμα έχει συντελεστεί την πρώτη κιόλας νύχτα. Μια αξιοπρεπής γοητευτική νέα γυναίκα, εμφανώς ξένη, ονομαζόμενη Αννα Κούπφερ, έχει επιβιβασθεί στο βαγόνι τους μην έχοντας τίποτα μαζί της. Ο Μαρσέλ θα τη φροντίσει, θα της δώσει ένα μπουκάλι νερό, κι αυτή θα προσκολληθεί πάνω του αναζητώντας ζεστασιά και προστασία. Από κει και πέρα ένας μεγάλος έρωτας θα γεννηθεί, έστω και δίπλα στις ανάσες των άλλων συνεπιβατών. Αποδεικνύεται πως είναι τσεχικής εθνικότητας, κατά το ήμισυ Εβραία, που βρέθηκε φυλακισμένη στη βελγική Ναμύρ από όπου και απελευθερώθηκε με τις άλλες κρατούμενες κατά την εισβολή. Περισσότερα δεν θα μάθουμε για το παρελθόν της, μιας και ο ήρωάς μας ζει μαζί της το όνειρό του αιωρούμενος σε μια άλλη πραγματικότητα.

Το ζεύγος κάνει το καλύτερο που μπορεί. Ο Μαρσέλ μοιράζεται μαζί της γεύματα στις καντίνες των σταθμών, της προσφέρει λύσεις ποικίλου είδους μέσα στις γραφειοκρατικές περιπλοκές, της αγοράζει καλλυντικά και εσώρουχα μιας κι εκείνη είναι άφραγκη. Η μοίρα μοιάζει να του ανταποδίδει πλουσιοπάροχα – μέσα στις πλέον παράλογες των συνθηκών – όσα του στέρησε στο παρελθόν και ο έρωτας είναι ανυπόκριτος όταν στήνουν πια το νοικοκυριό τους σε ένα τσαντίρι του καταυλισμού προσφύγων, και όπου ο Μαρσέλ προσφέρει αφειδώς τις τεχνικές του γνώσεις στο εξαρχής στήσιμο ενός οικισμού ανάγκης. Το πανηγύρι των αισθήσεων και οι ποικίλες τελετουργίες του έρωτα καλά κρατούν ενώ ο Μαρσέλ, μέσα σε όλα τούτα, αναζητά συστηματικά την οικογένειά του.

Η γαλλική ήττα

Οι Γερμανοί εμφανίζονται κάποια ώρα σαν σε παρέλαση, τόσο αδιάφοροι για τα ταπεινωμένα γαλλικά στρατεύματα που σε μια ειρωνική σκηνή τους επιτρέπουν ακόμη και να κουβαλάνε τον οπλισμό τους. Σε παρένθεση, ας αναρωτηθούμε, ποιος αλήθεια άλλος συγγραφέας πλην Σιμενόν θα τολμούσε να αναφερθεί μ’ αυτό τον τρόπο στην πιο επαίσχυντη ήττα της γαλλικής ιστορίας. Πάντως όχι όσοι πούλησαν κι εκεί [όπως βέβαια εδώ] αντίσταση εκ του ασφαλούς, μετά την Απελευθέρωση. Ωστόσο, στον μυθιστορηματικό χρόνο του βιβλίου, οι Αμερικανοί και η Νορμανδία αργούν πολύ ακόμη, και τώρα βρισκόμαστε ακόμη στη Δουνκέρκη. Σε ό,τι αφορά την ταπεινότερη μοίρα του Μαρσέλ, μια μέρα οι αιτούμενες πληροφορίες φτάνουν: Η σύζυγός του έχει εντοπισθεί, όχι πολύ μακριά, σε μια επαρχιακή κλινική όπου την ξεγεννούν. Ο Μαρσέλ δεν έχει πλέον ηθικά διλήμματα, κι άλλωστε η μοίρα είναι που αποφασίζει: Πρέπει να βρεθεί κοντά τους με κάθε μέσον, κάτι που η Αννα κατανοεί απολύτως, και ωστόσο του ζητά να μείνει κοντά του μέχρι την έσχατη ώρα. Με ποικίλες περιπέτειες, επιβιβαζόμενοι σε κάρα, λεωφορεία και φορτηγά καθώς οι συγκοινωνίες έχουν διακοπεί, τελικά φτάνουν στον προορισμό τους. Η εμβάπτιση στα πελάγη της μοίρας έχει ολοκληρωθεί, όπως και η ιστορία ενός μεγάλου έρωτα εν τω μέσω του πολέμου.

Οχι όμως και το βιβλίο. Στις τελευταίες λίγες σελίδες, με ένα χρονικό άλμα προς τα μπρος, ο Μαρσέλ αφηγείται πώς τα κατάφερε μεταπολεμικά να ξαναστήσει τη ζωή και την επιχείρησή του καθώς και ποικίλα άλλα καθέκαστα, με σχεδόν τηλεγραφική συντομία. Και ο Σιμενόν επιτρέπει στον αναγνώστη να κλείσει το βιβλίο με ένα αίσθημα κάθαρσης, κυρίως από τα σημεία όπου αναδύεται η κεντρική, κατά τη γνώμη μου, φιλοσοφία του: Οτι κάθε μεγάλο κακό (ο πόλεμος, η αρρώστια, ο θάνατος) έχει την παράπλευρη λυτρωτική ιδιότητα της απελευθέρωσης από τα δεινά του καθημερινού βίου, τις μικροέγνοιες και τις εμμονές μας, θέτοντας επιπλέον σε παρένθεση την κοπιώδη διαδικασία των επιλογών. Απλούστατα άλλες δυνάμεις [εδώ ονομάζονται απλά μοίρα] αποφασίζουν για μας σχετικοποιώντας τα δεινά του βίου, μας λέει υποδορίως ο Μαρσέλ – συγγνώμη ο Σιμενόν.

Για τους σινεφίλ να προσθέσω ότι το βιβλίο μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη το 1973 με πρωταγωνιστές τον Ζαν Λουί Τρεντινιάν και τη Ρόμι Σνάιντερ.

{1BSYG}Ζορζ Σιμενόν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το τραίνο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αργυρώ Μακάρωφ{CR}Εκδ. Αγρα, σελ. 200{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,50 ευρ{4BTIM}ώ