Η μιζέρια {LF}της ηθογραφίας

«Θύμα» κι εγώ του στερεότυπου που μας θέλει να ανεβάζουμε αναγνωστικές στροφές όσο πηγαίνουμε προς το μεσοκαλόκαιρο, «κατανάλωσα» ήδη κάποια δείγματα της πρόσφατης αλλά και παλαιότερης ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής. Με δεδομένο, λοιπόν, και ότι αυτό είναι το τελευταίο προ διακοπών Γλωσσίδι (καλά να ‘μαστε, ραντεβού το Σάββατο 3Σεπτεμβρίου), ας ξεφύγω λίγο από τα σχετικά με τη γλώσσα, καταθέτοντας κάποιες σκέψεις για τη λογοτεχνία και για τα πάθη της, έστω και αν δεν τυγχάνω λογοτεχνικός κριτικός ούτε έχω φιλοδοξίες να γίνω.

Παλαιά αμαρτία της ελληνικής λογοτεχνίας – όπως, άλλωστε, και της λογοτεχνίας των περισσότερων μικρών χωρών – η ηθογραφία. Σταθερή πηγή τροφοδότησής της ο άλλοτε κραυγαλέος και άλλοτε υποδόριος επαρχιωτισμός που διαπερνά και διαποτίζει τη λογοτεχνία μας, αλλά και την κοινωνία μας γενικότερα. Ενας επαρχιωτισμός παιδί, με τη σειρά του, ενός ιδιότυπου εθνικολαϊκισμού, απορριπτικού απέναντι στον λεγόμενο κοσμοπολιτισμό, στον οποίο προσάπτεται ότι αδιαφορεί «για τους καημούς της ρωμιοσύνης», εξυπηρετώντας μάλιστα ενδεχομένως αλλότρια και αλλογενή συμφέροντα. Είναι ενδεικτικό ότι από τους συγγραφείς που δημοσιεύουν τακτικά ίσως μόνον ηΣώτηΤριανταφύλλου έχει τολμήσει να γράψει μυθιστορήματα με (απολύτως ή εν μέρει) εξωελληνικό θέμα και φόντο, είτε αυτό είναι η Σοβιετία των μπολσεβίκων, είτε η Σικελία της Μαφίας, είτε ακόμα και η Αγγλία του Κρόμγουελ.

Δεν είναι όλα τα ηθογραφικά λογοτεχνήματα εξίσου ανιαρά και ασήμαντα. Προφανώς, υπάρχουν καλύτερα και χειρότερα δείγματα του είδους. Το ίδιο ισχύει και για όλα τα λογοτεχνικά είδη, άλλωστε. Ούτε, βέβαια, αρκεί η επιλογή «κοσμοπολίτικου» θέματος για να γραφτεί αξιόλογη λογοτεχνία, ή έστω λογοτεχνία που να μπορεί να μεταφραστεί και να «πουληθεί» στο εξωτερικό. Μακριά από εμένα τέτοιου είδους μανιχαϊσμοί και απλουστευτικές προσεγγίσεις. Ας μείνουμε στα βασικά, και το βασικό είναι η «μιζέρια της ηθογραφίας» – στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ίσως κάποιος μου απαντούσε με την «ηθογραφία της μιζέριας»· ήταν της μόδας τότε αυτά τα παιχνιδάκια.

Και κάτι ακόμα. Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερη άνθηση νομίζω ότι γνωρίζει ένα ειδικότερο είδος ηθογραφίας: η σπουκοηθογραφία (από το αγγλικό επίθετο spooky= αλλόκοτος, αλαφροΐσκιωτος, απόκοσμος, στοιχειωμένος, λιγότερο ή περισσότερο τρομακτικός). Δεν ξέρω γιατί, ίσως επειδή πουλάνε, αλλά όλο και πιο συχνά πέφτουν στα χέρια μου λογοτεχνήματα στα οποία το ηθογραφικό στοιχείο (το χωριό, ο παππούς, η γιαγιά, οι οικογενειακές έχθρες, τα «κρυμμένα μυστικά») εμπλουτίζεται (;) με ξωτικά, βρικόλακες, καλικάντζαρους, νεκροταφεία, στοιχειωμένα μέρη και άλλες τέτοιες «σπουκιές». Ενδεχόμενη εξήγηση του φαινομένου θα παρουσίαζε, κατά τη γνώμη μου, ενδιαφέρον. Ιδιαίτερα μάλιστα, αν συνδυαζόταν με εμβάθυνση σε γενικότερες τάσεις και εξελίξεις της κοινωνίας μας.

Επιδόρπιο

Η Νέα Υόρκη, μέχρι τότε Νέο Αμστελόδαμο / Νέο Αμστερνταμ, πήρε το σημερινό της όνομα το1664, προς τιμήν του διαδόχου και μετέπειτα (1685-88) βασιλιά της Αγγλίας Ιάκωβου Β΄ (Στιούαρτ), ο οποίος έφερε τότε τον τίτλο του Δούκα της Υόρκης.