Κίνημα 5 Αστέρων και άμεση δημοκρατία

Το Κίνημα των 5 Αστέρων που προκάλεσε καινούργια κυβερνητική κρίση στην Ιταλία -την προηγούμενη την είχε προκαλέσει η Λέγκα του Βορρά το 2019- διαφέρει από τους υπόλοιπους κεντροαριστερούς σχηματισμούς σε δύο βασικά σημεία: αντιτίθεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και περιλαμβάνει στο πρόγραμμά του την ιδέα της άμεσης δημοκρατίας. Οι δύο αυτές θέσεις συνυφαίνονται εφόσον η ΕΕ θεωρείται γραφειοκρατική, ελιτιστική και μη συμμετοχική: ως προς τον αντι-ευρωπαϊσμό το Κίνημα των 5 Αστέρων συμφωνεί με τη λαϊκή δεξιά και την άκρα αριστερά, οι οποίες, εξαιτίας του επαρχιωτισμού και του εθνικισμού τους, απορρίπτουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Επιπλέον, η άκρα αριστερά απαιτεί άμεση δημοκρατία, χωρίς να είναι απολύτως σαφές τι ακριβώς εννοεί εφόσον δεν πιστεύει στη δημοκρατία αλλά μάλλον σε μια αφηρημένη «λαϊκή θέληση». Θεωρητικά πάντως, προτείνει ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο ο πολίτης αποφασίζει ο ίδιος· δεν αναθέτει τις αποφάσεις σε εκλεγμένους εκπροσώπους. Είναι δυνατό αυτό; Κι αν είναι, σε ποιο βαθμό; Εδώ νομίζω ότι έγκειται το δομικό σφάλμα του Κινήματος των 5 Αστέρων που, μαζί με τη Λέγκα του Βορρά και τους Αδελφούς της Ιταλίας, δεν αφήνουν τη χώρα τους να σταθεροποιηθεί και να ξαναμπεί στον δρόμο της ανάπτυξης. Σε ευρωπαϊκή κλίμακα πρόκειται για το δομικό σφάλμα όλων των πολιτικών δυνάμεων που θεωρούν τη φιλελεύθερη ευρωπαϊκή δημοκρατία ανεπαρκή, ταξικά μεροληπτική και υποταγμένη στις ανάγκες του καπιταλισμού.

Οι οπαδοί της άμεσης δημοκρατίας ευνοούν την αντικατάσταση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που θεμελιώνεται στις εκλογές (εθνικές και τοπικές), με δημοψηφίσματα, ακόμα και με ηλεκτρονική ψηφοφορία τύπου «ναι» και «όχι»: π.χ. να καταργηθεί το jus soli για τη μετανάστευση; Να νομιμοποιηθεί ο γάμος μεταξύ ομοφυλοφίλων; Να δημιουργηθούν αποτεφρωτήρες απορριμμάτων; Να καλύπτεται από τα ασφαλιστικά ταμεία η εξωσωματική γονιμοποίηση; κτλ. Τίθενται δύο προβλήματα: το πρώτο είναι ότι, ελλείψει γνώσεων και ειδίκευσης, δεν μπορούμε να απαντάμε σε όλα τα ερωτήματα· το δεύτερο είναι ότι, αν καλούμαστε κάθε τόσο να ενημερωθούμε και να ψηφίσουμε για το καθετί, θα ζούμε για να υπηρετούμε τη δημοκρατία και για τίποτε άλλο. Η έκκληση για «περισσότερη συμμετοχή» ακούγεται ελκυστική, αλλά, στην πραγματικότητα, καταδικάζει τον πολίτη σε μια πολύ βαρετή εργασία που υπερβαίνει το πεδίο των αρμοδιοτήτων του.

Η δημοκρατία των δημοψηφισμάτων και των ηλεκτρονικών διαδικασιών που ζητεί το Κίνημα των 5 Αστέρων βασίζεται σε μια εξιδανικευμένη εικόνα του πολίτη, ο οποίος, πλήρως ενημερωμένος και με άριστη δημοκρατική παιδεία, κάθεται μπροστά στον υπολογιστή του και χωρίς αλληλεπίδραση με τους άλλους, παίρνει μοναχικές αποφάσεις: ένας ξερόλας που πατάει πλήκτρα. Στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι πιθανό να κερδίζουν όλοι από λίγο -να υπάρχει δηλαδή θετικό, όχι μηδενικό, άθροισμα: οι αποφάσεις των αντιπροσώπων γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης έτσι ώστε ο καθένας να κερδίζει τελικά ένα μερίδιο, ένα «ψίχουλο» όπως δηλώνει συχνά η αριστερά. Στην άμεση δημοκρατία δεν γίνεται διαπραγμάτευση, ανταλλαγή ή συμβιβασμός: όποιος επικρατεί, επικρατεί ολοκληρωτικά. Κοντολογίς, η «άμεση δημοκρατία» κατοχυρώνει το δικαίωμα της απόλυτης πλειοψηφίας, πράγμα απαράδεκτο στο δημοκρατικό καθεστώς. Εξ ορισμού, η δημοκρατία σημαίνει νόμο της πλειοψηφίας που σέβεται τα δικαιώματα της μειοψηφίας: άρα, απαιτεί «θετικό άθροισμα» της εξουσίας. Στην περίπτωση της Ιταλίας όπου έγινε μεγάλη φασαρία για έναν αποτεφρωτή απορριμμάτων στην περιοχή του Λάτσιο, η άμεση δημοκρατία θα οδηγούσε είτε στη δημιουργία του ή στη μη δημιουργία του, δεν θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο σε μια τρίτη λύση· στο να γίνει αλλού ο αποτεφρωτής ή στο να γίνει κάτι άλλο στη θέση του. Εξάλλου, αν το ερώτημα ετίθετο σε δημοψήφισμα, πόσοι κάτοικοι θα ήξεραν τι να απαντήσουν; Για να υποστηρίξουμε ή να απορρίψουμε μια μέθοδο διαχείρισης σκουπιδιών πρέπει να έχουμε γνώσεις περιβαλλοντολογίας και όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για την κατάσταση των σκουπιδιών στο Λάτσιο, καθώς και για τις παρόμοιες εμπειρίες άλλων περιοχών και χωρών. Αν στην κυβέρνηση και στο περιφερειακό συμβούλιο υπάρχουν ειδήμονες δεν είναι λογικό να λάβουν αυτοί τις σχετικές αποφάσεις; Εκτός του ότι από τον απλό πολίτη λείπουν οι γνώσεις, συνήθως δεν είναι ούτε αδιάφθορος, ούτε εντιμότερος από τον εκλεγμένο πολιτικό: τα λαϊκιστικά κόμματα που ποντάρουν στη σοφία του λαού, στο αλάθητο ένστικτο και στο δίκιο του, υπόσχονται στους ψηφοφόρους μια δύναμη που δεν θα έπρεπε να θέλουν να κατέχουν.

Η ιδέα ότι η εκλογική δημοκρατία αναδεικνύει μια μειοψηφία του «ενός» με τον θεσμό του πρωθυπουργού είναι επίμονη αλλά παιδαριώδης. Οι δημοκρατικές διαδικασίες δεν παραχωρούν την εξουσία σε κανέναν αποκλειστικά: την κατανέμουν σε πλειοψηφίες και μειοψηφίες που διασταυρώνονται μεταξύ τους. Παρότι ο Ντράγκι, ο Μακρόν ή ο Σάντσεθ λαμβάνουν, όπως προβλέπεται, κάποιες πρωτοβουλίες, εκπροσωπούν την εκτελεστική εξουσία, όχι την εξουσία γενικά. Έχουμε προ πολλού περάσει από τον κανόνα της ομοφωνίας σ’ ένα συνταγματικό σύστημα που ασκεί έλεγχο σε όσους έχουν εκλεγεί για να νομοθετούν και για να εκτελούν τις αποφάσεις των νομοθετικών σωμάτων: η δημοκρατία είναι «πολυαρχία». Τα κόμματα που καταγγέλλουν σήμερα τη φιλελεύθερη δημοκρατία ως μη δημοκρατία, πρέπει να απαντήσουν σε μια σειρά ερωτήματα: Λείπει η αρχή της νομιμότητας; Λείπει το σύστημα ελέγχου και περιορισμού της εξουσίας; Αυτοανακηρύσσονται κάποιοι ηγέτες; Υπάρχει κληρονομικό δικαίωμα στην εξουσία; Υπάρχει αδιαφάνεια; Όντως, όλα τούτα μπορούν να υπάρχουν σε κάποιον βαθμό -το ερώτημα είναι αν ο βαθμός αυτός εμποδίζει τη λειτουργία του πολιτεύματος ή αν μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσω των θεσμών. Αναπολώντας ένα αρχαίο καθεστώς που γεννήθηκε σε μικρές κοινότητες δεν λαμβάνουμε υπόψη την ιστορική εμπειρία δυόμισι χιλιάδων χρόνων· το ότι δηλαδή η άμεση δημοκρατία, όπως όλα τα συστήματα «direttismο», διαιρούν τον δήμο σε νικητές και ηττημένους, ενώ η κοινοβουλευτική δημοκρατία επιτρέπει σε όλους να κερδίσουν κάτι. Αυτή η δημοκρατία χρειάζεται διαδικασίες, ιεραρχία και «γραφειοκρατία»: η ιεραρχία μάς προστατεύει από την αυθαιρεσία· η γραφειοκρατία μάς προστατεύει από τους γραφειοκράτες.