Αυτοκρατορία του μικρότερου κακού

Στον αστερισμό του ανεξήγητου το ποδόσφαιρο σήμερα. Μια λογική του παραλόγου. Με ένα μυθικό χθες ποδοσφαιρικών σχολών που το οδήγησαν στη Βάλχαλα του αθλητικού είναι. Σαν θέαμα, σαν ποιότητα, σαν λαϊκό προσκύνημα, πότε οι Εγγλέζοι με τη μηχανή του MW, πότε οι Βιεννέζοι και οι Ούγγροι με τους Βούντερ Τιμ, πότε οι Βραζιλιάνοι και οι Γάλλοι με το χορευτικό ποδόσφαιρο, πότε οι Ολλανδοί και οι Γερμανοί με το «ολοκληρωτικό»… φθάσαμε στο ποδόσφαιρο σκοπιμότητας… προσγειώνοντας το όνειρο, ισοπεδώνοντας την έμπνευση, αλυσοδένοντας την ομορφιά και την ελευθερία. Τα πάντα στον βωμό του αποτελέσματος.

Πολλά τα ανεξήγητα, και πρώτα απ’ όλα, πώς εξηγείται το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα των σημερινών ομάδων έχουν καταλήξει να παίζουν, ως επί το πλείστον, ένα τυποποιημένο και βαρετό ποδόσφαιρο, στους αντίποδες του μαγικού ποδοσφαίρου που γοήτευε τα πλήθη σ’ όλα τα στάδια του πλανήτη; Πώς εξηγείται το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα των σημερινών προπονητών – που έχουν βγει, κατά κανόνα, από το ίδιο τεχνικό και θεσμικό καλούπι – θεωρεί ότι «το καλό παιχνίδι συνιστά ουτοπία» (κατά την έκφραση του Εμέ Ζακέ); Νομίζω πως η απάντηση είναι κι εδώ προφανής.

Από τη στιγμή που το χρήμα πήρε τον έλεγχο του επαγγελματικού ποδοσφαίρου, η ιδέα πως το παιχνίδι αποτελεί πηγή απόλαυσης και η ομοούσια με αυτήν έγνοια να προσφέρουμε στο λαϊκό κοινό των γηπέδων τ’ ομορφότερο δυνατό θέαμα, έδωσαν σταδιακά τη θέση τους σε μια «ρεαλιστική» και συμφεροντολογική προσέγγιση. Κι ενώ η ήττα αποτελούσε ανέκαθεν θεμελιώδες στοιχείο του αθλητικού πνεύματος, φτάσαμε, μοιραία, να τη θεωρούμε ως το απόλυτο κακό, εξαιτίας των αρνητικών της συνεπειών σε οικονομικό κι επικοινωνιακό επίπεδο! Είναι αυτή ακριβώς η εξέλιξη που με κάνει να μιλώ πλέον για φιλελεύθερο ποδόσφαιρο, ούτως ώστε να το αντιπαραβάλω στο παλιό, λαϊκό ποδόσφαιρο.

Η φιλελεύθερη λογική παρουσιάστηκε ευθύς εξαρχής ως μια φιλοσοφία του μικρότερου κακού. Με άλλα λόγια, βασίζεται στη γιανσενιστική ιδέα (του ολλανδού θεολόγου Κορνέλιους Γιάνσεν) πως οι άνθρωποι, αν δεν τους φωτίσει ο Θεός χάρη στην απέραντη καλοσύνη του, είναι καταδικασμένοι να δρουν με μόνα κίνητρα τη φιλοχρηματία και τον εγωισμό – ή, αν προτιμάμε την ορολογία του Ανταμ Σμιθ, «το καλώς εννοούμενο συμφέρον τους». Είναι μια καθολική θεολογική ερμηνεία της διδασκαλίας του Αγίου Αυγουστίνου που αρνείται το στοιχείο της ελεύθερης βούλησης και δίνει θεμελιώδη έμφαση στο στοιχείο της θείας χάρης, εκφράζοντας έτσι μια εντελώς πεσιμιστική αντίληψη για το αμαρτωλό ανθρώπινο ον. Είχε ιδιαίτερη επιρροή στη Γαλλία, παίρνοντας μάλιστα και πολιτικές, αντιδυναστικές προεκτάσεις. Καταδικάστηκε ως ρεύμα αιρετικό από τον Πάπα Ιννοκέντιο Ι’ το 1653. Αν δεχτούμε τούτη την απαισιόδοξη εικόνα περί ανθρώπου, λογικό είναι να πιστεύουμε ότι κάθε προσπάθεια οικοδόμησης μιας κοινωνίας βασισμένης στην ηθική συνείδηση των μελών της είναι «ουτοπική» (κατά την έκφραση που, διόλου τυχαία, χρησιμοποίησε κι ο Εμέ Ζακέ) – δηλαδή ικανή να οδηγήσει στα χειρότερα κοινωνικά καθεστώτα που θα μπορούσαν ποτέ να υπάρξουν. Αντίστοιχα, εξαιτίας των συμφερόντων που διακυβεύονται πλέον στο σύγχρονο ποδόσφαιρο, η ήττα έφτασε να γίνεται αντιληπτή ως το απόλυτο κακό. Οποιοδήποτε άλλο αποτέλεσμα (ακόμα και το 0-0) θεωρείται ως μικρότερο κακό και, επομένως, είναι χίλιες φορές προτιμότερο από μια πιθανή ήττα.

Σήμερα η φιλελεύθερη αυτή λογική έχει φτάσει να καθορίζει μέχρι και την «αλήθεια πάνω στο χορτάρι» (κατά τη διατύπωση του Φρανσουά Τεμπό, φιλοσοφικού ιθύνοντα νου του Miroir de football). Επόμενο είναι οι σημερινές ομάδες-επιχειρήσεις, που ασχολούνται μόνο με το πώς θα «διασφαλίσουν την επένδυσή τους», ν’ αδιαφορούν για το πώς θα «δημιουργήσουν παιχνίδι προκειμένου να νικήσουν» – διότι αυτό ακριβώς ήταν το κλειδί του «καλού παιχνιδιού», το οποίο δεν βασιζόταν μόνο στον αντιωφελιμισμό αλλά και στην αποδοχή του ρίσκου. Απεναντίας, από τη στιγμή που η ήττα πλέον «απαγορεύεται», οι σημερινές ομάδες επιδιώκουν πρωτίστως «να καταστρέψουν το παιχνίδι του αντιπάλου, ούτως ώστε να μη χάσουν». Φυσικά ο μεγαλύτερος θεωρητικός αυτής της αρνητικής φιλοσοφίας του «μικρότερου κακού» είναι ο θλιβερός Ελένιο Ερέρα, προπονητής της Ιντερ κατά την περίοδο 1960-1968, με το κατενάτσιο που εφάρμοσε – έναν τρόπο παιχνιδιού βασισμένο στην απόλυτη προτεραιότητα της άμυνας και στην εμμονή με την αποφυγή της ήττας – και που σύντομα μετατράπηκε σε επίσημο φιλοσοφικό θεμέλιο του σύγχρονου ποδοσφαίρου. Είναι ακριβώς η αντίθετη αντίληψη που είχε ο Γούσταβ Σέμπες, ο οποίος τόνιζε ότι ελάχιστα τον ενδιέφερε αν η ομάδα του δεχόταν 5 γκολ από τη στιγμή που μπορούσε να βάλει 6. Την πλειονότητα των σημερινών προπονητών «ελάχιστα ενδιαφέρει ο τρόπος – το μόνο που μετρά είναι το αποτέλεσμα: αυτό που θα πρέπει πρώτα και κύρια να μας απασχολεί, είναι να μη δεχθούμε γκολ». Αυτή είναι η θεμελιώδης αρχή στην οποία βασίζεται σήμερα το ποδόσφαιρο, και όχι το να αναλαμβάνει την πρωτοβουλία των κινήσεων και να «προσφέρει θέαμα».