Ο «Αχιλλέας» του Γιάννη Ρίτσου

Δεν είναι η πρώτη φορά που το όνομα ενός έλληνα ποιητή εμφανίζεται στο «Ποίημα της ημέρας» του «Paris Review», στη διανομή των ελεύθερων newsletters προς τους αναγνώστες του. Εστω κι έτσι, αξίζει να αναπαραγάγουμε το «Ο Αχιλλέας μετά θάνατον» του Γιάννη Ρίτσου – αυτή ήταν η επιλογή του περασμένου Σαββάτου – από τις «Επαναλήψεις. Σειρά δεύτερη» (1968), που γράφτηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης πολιτικών κρατουμένων στο Παρθένι της Λέρου. Εδώ το μυθολογικό ή ιστορικό προσωπείο λειτουργεί τριπλά: για την καταγγελία του αντιπάλου, την έκφραση της κρίσης, αλλά και την κριτική στους οικείους (στοιχείο εξαιρετικά σημαντικό για τον Ρίτσο). Ο ίδιος ο τίτλος της συλλογής υποδεικνύει ότι ο ποιητής επεξεργάζεται με δικό του τρόπο μοτίβα των ομηρικών επών (Μαρωνίτης, 2013).

Το συγκεκριμένο ποίημα αναφέρεται στον μύθο σύμφωνα με τον οποίο η Θέτις άρπαξε τον Αχιλλέα μακριά από τη νεκρική πυρά και τον μετέφερε στη Λευκή, ένα είδος παραδείσου, όπου στο εξής ο ήρωας ζούσε μαζί με τη γυναίκα του, την Ελένη ή εναλλακτικά τη Μήδεια, και άλλους ήρωες. Η Λευκή εδώ μετατρέπεται σε ένα είδος Νησιού των Μακάρων ή Ηλυσίων Πεδίων και ο Αχιλλέας σε ένα είδος ηγεμόνα των ηρώων στη μετά θάνατον ευτυχισμένη ζωή τους. Αυτή η μετά θάνατον εικόνα του Αχιλλέα διαφέρει από εκείνη ως σκιά στον Αδη στην «Οδύσσεια».

Πολύ κουράστηκε· – τί να τις κάνει πια τις δόξες; – φτάνει.

Καλά τους γνώρισε τους εχτρούς και τους φίλους – φίλοι τάχα· –

πίσω απ’ το θαυμασμό και την αγάπη, δικά τους συμφέροντα κρύβαν,

δικά τους ύποπτα όνειρα οι παμπόνηροι, οι αθώοι.

Τώρα,

στη νησίδα Λευκή, μονάχος επιτέλους, ήρεμος, χωρίς αξιώσεις,

χωρίς καθήκοντα και σφιχτές πανοπλίες, χωρίς προπάντων

την ταπεινήν υποκρισία του ηρωισμού, μπορεί να γεύεται ώρες ώρες

την βραδινήν αλμύρα, τ’ άστρα, τη σιωπή και την αίσθηση εκείνη

πράα κι απέραντη, της γενικής ματαιότητας, συντροφευμένος μόνον

από τις άγριες αίγες.

Μα κι εδώ, μετά το θάνατό του ακόμη,

τον καταδίωξαν καινούργιοι θαυμαστές, – σφετεριστές της μνήμης του ετούτοι –

του στήσανε βωμούς κι αγάλματα, προσευχήθηκαν, έφυγαν. Μονάχα

θαλασσοπούλια μείναν σιμά του· – κάθε πρωί, πετάνε κάτω στ’ ακρογιάλι,

βρέχουνε τα φτερά τους και γυρνάνε βιαστικά για να πλύνουν

το δάπεδο του ναού του με απαλές, χορευτικές κινήσεις. Ετσι,

μια ιδέα ποίησης κυκλοφορεί στον αέρα (ίσως η μόνη δικαίωσή του)

κι ένα χαμόγελο συγκαταβατικό περνάει στα χείλη του, για όλους και για όλα,

καθώς προσμένει πάλι νέους προσκυνητές (και ξέρει πως του αρέσει)

μ’ όλο το θόρυβό τους, τα παγούρια τους, τ’ αβγά τους, τα γραμμόφωνά τους,

καθώς προσμένει τώρα την Ελένη – ναι, την ίδια αυτήν, που για την ομορφιά της

τη σάρκινη κι ονειρική, τόσοι Αχαιοί και Τρώες (μαζί κι αυτός) αφανιστήκαν.

Λέρος, 19.ΙΧ.68