Ιρλανδικό θέατρο

Η ιστορία θεάτρου που γράφεται σε αυτές τις σελίδες είναι η ιστορία θεάτρου, παγκόσμιου, που χάρηκαν οι Ελληνες από διάφορους και ενημερωμένους θεατρανθρώπους της χώρας. Και πιο στενά είναι έργα του παγκόσμιου δραματολογίου που είδε ο γράφων στα 52 χρόνια που διακονεί την κριτική στο «ΒΗΜΑ» και στα «ΝΕΑ». Ενας σημαντικός αριθμός μεγάλων κειμένων της σκηνής απουσιάζει, διότι απουσίασε από τις ελληνικές καλλιτεχνικές και εμπορικές προτάσεις. Αρα η απουσία ή η παρουσία συγγραφέων και έργων καταγράφει και την ενημέρωση και τα γούστα και τις ανάγκες (καλλιτεχνικές και οικονομικές) του ελληνικού θεάτρου από το 1970 έως σήμερα.

Ο’ ΚΕΪΖΙ. Ετσι το 1974, που ο μακαρίτης πλέον σκηνοθέτης Κώστας Μπάκας ανέβασε το έργο του Ιρλανδού Σον Ο’Κέιζι «Κόκκινα τριαντάφυλλα για μένα» για τον θίασο του Κώστα Καρρά, έγραφα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Μετά “Το αλέτρι και τ’ άστρα”, που ανέβασε παλιότερα ο Κουν, και την “Ηρα και το παγώνι”, που παρουσίασε πριν από λίγα χρόνια ο κ. Μινωτής με την Παξινού, τα “Κόκκινα τριαντάφυλλα για μένα” είναι το τρίτο έργο του Ο’Κέιζι που γνωρίζει το ελληνικό κοινό. Και δεν είναι το καλύτερο, τουλάχιστον από τα τρία. Μόλο που είναι το νεότερο, φαίνεται γερασμένο και πολλές φορές επιφανειακό. Εύκολα κανείς διακρίνει τον σχεδιασμό του, εύκολα ανακαλύπτει τους αρμούς του. Η μέθοδος και ο σκοπός είναι τόσο ευδιάκριτα που ενοχλούν τον σημερινό θεατή. Η γραμμική πορεία του, εξάλλου, υποχρεώνει τον σκηνοθέτη σε μια ειδική αντιμετώπιση των προβλημάτων που παρουσιάζει. Ο Ο’Κέιζι, σίγουρα, εγκαταλείποντας την Ιρλανδία, πικραμένος και παραμερισμένος από τις αντιδράσεις που ξεσήκωσαν τα έργα του και από την αντιδικία του με τον Γέιτς και το περιβάλλον του, ξεριζωμένος από τις πηγές της καθημερινής του εμπνεύσεως, δοκίμασε στην αγγλική του “εξορία” άλλες θεατρικές γραφές, μακριά από την πραγματικότητα της πατρίδας. Ο φτερωμένος ρεαλισμός της ιρλανδικής περιόδου έδωσε τη θέση του σε έναν ιδιότυπο εξπρεσιονισμό που μπορεί να ήταν, ίσως, ένα ενδιαφέρον πείραμα, άφηνε όμως ακάλυπτο τον χώρο που κάποτε γέμιζε με τη ζεστή φωνή και τη στέρεη παρουσία των Ιρλανδών. […] Αλλάζοντας τα εκφραστικά του μέσα απονεύρωσε το μήνυμά του. Τα καυτά θέματα που τον απασχολούν μέσα στο εξπρεσιονιστικό κλίμα διαλύονται, παρόλο που ο σκοπός του ήταν να τα τονώσει και να τα καταστήσει διαρκέστερα. Ο πάγιος στόχος του ήταν ένα θέατρο – εργαλείο για τη συνειδητοποίηση του κοινωνικού όντος. Η Ιρλανδία, η στοιχειωμένη αιμάσσουσα πατρίδα του, πρόσφερε ένα τρομερά ενδιαφέρον υλικό γι’ αυτόν τον σκοπό. Στρατευμένος και συνειδητός πνευματικός εργάτης, βλέπει τον λαό του και τους αγώνες του κριτικά. Δεν δημαγωγεί, αποκαλύπτει. Δεν ενθουσιάζει, ανατέμνει. Τοποθετεί τη δράση μέσα στο τοπίο των πολιτικών και κοινωνικών αντιφάσεων και παρακολουθεί τους “ήρωές” του να οδεύουν προς την αυτογνωσία τους. Μόνο που οι ήρωές του δεν πλάθονται από ύλη ξεχωριστή. Απλοϊκοί, αντιφατικοί, μίζεροι, αληθινοί, μικρόψυχοι, φανατικοί, αλαζόνες, συμφεροντολόγοι, θύματα και θύτες στον βυθό της ιστορίας και στις όχθες του ιστορικού ποταμού. Ανθρωποι, όμως, κωμικοτραγικά παγιδευμένοι μέσα στα γρανάζια ενός συστήματος που δεν μπορούν να συλλάβουν τις διαδικασίες της λειτουργίας του, παρηγορούνται με τα πρωτινά μεγαλεία ή βουλιάζουν στην απελπισία της παραδοχής ή μεταθέτουν τις ελπίδες σε μεταφυσικές δυνάμεις ή κατασκευάζουν έναν φανταστικό κόσμο με δικούς του νόμους ελευθερίας και ευτυχίας και εκεί αναπαυμένοι κατοικούν. Κάποτε, όταν η καταπίεση ερεθίζει τις βαθιές ρίζες της κραυγής, παλεύουν απελπισμένα και άνισα, απλά και άμεσα, όπως ζουν, συντρίβονται χωρίς έλεος και ξαναγυρίζουν στη μοναξιά τους με ένα κέρδος, μικρό, αλλά σταθερό: γνωρίζουν καλύτερα τον εαυτό τους και ατενίζουν καθαρότερα, μέσα από το ατομικό, το εθνικό τους πρόβλημα. Τα “Κόκκινα τριαντάφυλλα για μένα” είναι μια κωδικοποίηση αυτής της μεθόδου, αρκετά εμφανής. Η πρώτη πράξη, που κινείται σε ένα ρεαλιστικό επίπεδο, εκθέτει τα ποικίλα και αντιφατικά ρεύματα που επιδρούν πάνω στον ήρωα: παράδοση, θρησκευτική προκατάληψη, εθνικιστικός φανατισμός, κοινωνικές προκαταλήψεις, οικονομικές αντιθέσεις, επιστημονικός θετικισμός. Στη δεύτερη και την τρίτη πράξη ο ήρωας αφομοιώνει τα θετικά στοιχεία του περιβάλλοντος και συνειδητοποιείται, προχωρώντας στη δράση. Στην τέταρτη, γύρω από το νεκρό του σώμα, τα ρεύματα της πρώτης πράξης έχουν μετατοπισθεί, έχουν ανεπαίσθητα αλλάξει ρουν, έτοιμα να προχωρήσουν σε πιο οργανωμένες εκδηλώσεις εναντίον των δυνάμεων του συμφέροντος και της ισχύος, των μόνων που έμειναν αναλλοίωτες».

ΤΖΟΪΣ. Ο μέγας πεζογράφος του 20ού αιώνα, που δημιούργησε τη δική του σχολή στο παγκόσμιο ταμείο του μυθιστορήματος, κυρίως με το αριστούργημά του «Οδυσσέας», ο Τζέιμς Τζόις, χάρισε και μια θεατρική έκπληξη. Το έργο «Εξόριστοι». Εγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ» το 1983 για την παράσταση του έργου από τον θίασο «Καθρέφτης» της Πέπης Οικονομοπούλου: «Οι “Εξόριστοι” είναι το μοναδικό έργο του Τζόις που έμεινε ουσιαστικά στο περιθώριο, το μόνο, άλλωστε, θεατρικό του κείμενο. Ο “ποιητής” που έγραψε, όπως ειπώθηκε, μόνο αριστουργήματα, ήταν άτυχος στη θεατρική του διαδρομή. Προσωπικά δεν θα συμφωνήσω. Βέβαια, η γραφή των “Εξορίστων” δεν έχει καμιά σχέση με τη γραφή των μυθιστορημάτων του Τζόις και ίσως σε αυτό να οφείλεται η γενική επιφύλαξη. Εχω την εντύπωση πως, πέρα από την καθαρή “συλλογιστική” του έργου του, ο Τζόις στους “Εξόριστους” καταπιάστηκε με ένα “φιλολογικό” παιχνίδι. Μέσα από μια απλή δραματουργική δομή κωδικοποιεί και σχολιάζει το θέατρο του καιρού του. Δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό και να στρέψω την προσοχή του ενημερωμένου αναγνώστη στις υπόγειες αναλογίες των “Εξορίστων” με το τελευταίο και ατελείωτο ποιητικό δράμα του Ιρλανδού Σινγκ, συμπατριώτη του Τζόις. “Η Ντίαρντρη των θλίψεων” γράφτηκε το 1909, οι “Εξόριστοι” μετά το 1914 και δημοσιεύονται το 1918. Ενας άλλος πειρασμός με οδηγεί σε ένα άλλο μυστηριώδες έργο της ίδιας εποχής, στον “Κλήρο του μεσημεριού” του Κλοντέλ. Αποκλείεται να μην το γνώριζε ο Τζόις που βρίσκεται αυτή την εποχή στο Παρίσι και κυκλοφορεί στους κύκλους του ποιητή. Θεωρώ τους “Εξόριστους” ένα σχόλιο στο έργο του Κλοντέλ, έτσι κι αλλιώς, ένα ειρωνικό, καυστικό σχόλιο του πρώην καθολικού στο έργο ενός νεοφώτιστου καθολικού. Ο Τζόις θαύμαζε τον Ιψεν και θα είναι αφελής όποιος στους “Εξόριστους” δεν βλέπει τις αναφορές του συγγραφέα στο ύφος και στην τεχνική του Νορβηγού και τις αναλογίες ορισμένων θεμάτων που επεξεργάζεται με την “Εντα Γκάμπλερ”. Ο Τζόις γνώριζε, επίσης, σε βάθος την ιταλική λογοτεχνία, ήξερε και παρακολουθούσε τις εξελίξεις της λογοτεχνικής ιταλικής γλώσσας. Θεωρώ απίθανο να μην εντόπισε εγκαίρως τον Πιραντέλο. […] Οσο και αν είναι υποθέσεις όσα ανέφερα παραπάνω, η αναφορά στον Εμπεδοκλή μέσα από έργα του Πιραντέλο μάς πάει κατευθείαν στο μεδούλι του προβλήματος. Γιατί οι “Εξόριστοι” του Τζόις θα ήταν αφέλεια να θεωρηθούν ένα διανοητικό έργο δωματίου με κύριο θεματικό υλικό τη μοιχεία. Ξαναγυρίζω στο θέμα μου. Ενα απόσπασμα του Εμπεδοκλή σχολιάζεται έξοχα από τον Κλήμη. Σε μια προσπάθεια να συνεξετάσει τον Ηράκλειτο με τον Εμπεδοκλή αναφέρει την επικούρεια άποψη πως “τα ζωντανά όντα, φυσικά και αδίδακτα, αποφεύγουν την αλγηδόνα και επιδιώκουν την ηδονή. Μόλις γεννηθούν, απαράσκευα ως εκείνη τη στιγμή για τον κόσμο των φαινομένων, μόλις ραπιστούν από τον ασυνήθη ψυχρό αέρα, κλαίνε και θρηνούν”. Εδώ παραθέτει τον στίχο του Εμπεδοκλή: “Εκλαψα και θρήνησα μόλις αντίκρισα ασυνήθη χώρον”. Ασυνήθης χώρος, ο τόπος της εξορίας μας. Εξόριστοι από τον συνήθη χώρο της ουσίας, φυγάδες και αλήτες, περιφερόμαστε στον χώρο της δόξας, των φαινομένων, έρμαια του παιχνιδιού της αλγηδόνας και της ηδονής, της φιλότητας και του νείκους. Σε αυτό το εμπεδόκλειο αξίωμα κυκλοφορούν, συνειδητά ή ασυνείδητα, όλα τα έργα που υπέθεσα ότι κρύβονται μέσα στο μοναδικό έργο του Τζόις. Αλίμονο, αν οι “Εξόριστοι” είναι, όπως θέλουν να το παρουσιάσουν οι ανυποψίαστοι, ένα διανοουμενίστικο ερωτικό τετράγωνο. Αυτό είναι το πρόσχημα, στο βάθος ολόκληρη η άποψη που είχε ο Τζόις για την ανθρώπινη περιπέτεια υποφαίνεται και στηρίζει και την ανέλιξη του έργου και τη φιλοσοφία των προσώπων».

ΓΕΪΤΣ. Ο Γέιτς είναι ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές της Ευρώπης του 20ού αιώνα. Το 1992 παίχθηκαν σε σκηνοθεσία του Μ. Βιρβιδάκη στην Κρήτη και για λίγες παραστάσεις στην Αθήνα τέσσερα μονόπρακτα του Γέιτς («Τα σκιερά νερά», «Στην πανσέληνο του Μάρτη», «Ο γάτος και η Σελήνη», «Καθαρτήριο»), με τον γενικό τίτλο «Ενα όραμα». Σημείωνα τότε στην κριτική μου: «Ο Γέιτς είναι, χωρίς αμφιβολία, ένας μέγιστος ποιητής στη γλώσσα του, είναι όμως, φοβάμαι, ένας ποιητής αμετάφραστος, ακριβώς γιατί είναι ποιητής γλώσσας. Ανήκει, μαζί με άλλους της ίδιας γενιάς και όχι μόνο Ιρλανδούς, στην ομάδα που, μαζί με τους μουσικούς της ίδιας περιόδου, εκμεταλλεύτηκε τα γλωσσικά κοιτάσματα της λαϊκής ποίησης και μουσικής. Συμβολιστής, με την έννοια ότι η ποίησή του απευθύνεται ως ήχος στο αφτί και δικαιώνεται ως ζωντανός προφορικός λόγος, ο Γέιτς επέλεξε και τα θέματά του από τη βαθιά και σκοτεινή ρίζα της ιρλανδικής παράδοσης. Είναι, εξάλλου, και ο πρώτος συλλογέας δημοτικών παραμυθιών και μύθων της πατρίδας του. Τα τέσσερα μονόπρακτά του είναι τέτοιας υφής ποιητικές εικόνες, λυρικής καταγωγής και λυρικής διάθεσης. Θρύλοι του Βορρά με φαντάσματα, ξωθιές, στοιχειά, μαγικά πηγάδια, σκληρές βασίλισσες, δοκιμασίες της αγάπης, απελπισμένους περιπλανώμενους τυφλούς, στοιχειωμένα σπίτια και αφόρητες ενοχές. […] Ελληνικό ανάλογο είναι οι απόπειρες του Θεοτοκά, “Το Κάστρο της Ωριάς” και το “Δωδεκάμερο”. Ο Γέιτς χρησιμοποίησε τους λαϊκούς ρυθμούς και τα λαϊκά θέματα για να δημιουργήσει μια λυρική γεωγραφία της Ιρλανδίας, μια λυρική ενδοχώρα».