Τι συνδέει τη Θηρασία με τη διώρυγα του Σουέζ;

Θεωρείται πως είναι το ταπεινό «αδερφάκι» της κοσμοπολίτισσας Σαντορίνης. Το όνομά της προδίδει τη θέση της στο ηφαιστειακό σύμπλεγμα της Θήρας, αλλά το στίγμα της «χάνεται» στη σκιά των ακτών της Οίας. Αν και τη χωρίζει μόλις ένα μίλι από αυτές, είναι σαν δύο διαφορετικοί κόσμοι. Γιατί στα εννιά μόλις τετραγωνικά χιλιόμετρα της έκτασής της η Θηρασία δεν κρύβει ορδές τουριστών και παρεμβάσεις που αλλοιώνουν τον χαρακτήρα της αλλά έναν σημαντικό φυσικό πλούτο πρώτων υλών δόμησης και ιδιαίτερες αρχιτεκτονικές τυπολογίες που αναπτύχθηκαν στο πέρασμα των χρόνων. Αυτά τα στοιχεία τράβηξαν στο μικρό νησί των Κυκλάδων με τους περίπου 300 μόνιμους κατοίκους την ομάδα Μπουλούκι για να διοργανώσει το πρόγραμμα «Κάτω από το τοπίο: Θηρασία 2021-22».

Το Μπουλούκι είναι μια διεπιστημονική και καλλιτεχνική ομάδα που ασχολείται με τη μελέτη των παραδοσιακών τεχνικών δόμησης, τα ζητήματα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και ανανέωσης και ανάδειξης του πολιτιστικού αποθέματος. Εχοντας πραγματοποιήσει εκπαιδευτικά προγράμματα στην Ηπειρο από το 2018, οπότε συστάθηκε, πέρυσι επέκτεινε τις δράσεις του ταξιδεύοντας μέχρι το σαντορινιό αρχιπέλαγος και τη Θηρασία. Εκεί έθεσε σε εφαρμογή ένα διετές πρόγραμμα με επίκεντρο την ξεχασμένη τοπική γνώση γύρω από τα θηραϊκά κονιάματα, την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική γλώσσα των υπόσκαφων οικισμών και την αφηγηματική δύναμη του πολιτισμικού τοπίου τόσο της Θηρασίας όσο και της Θήρας. «Τα δύο νησιά έχουν μια κοινή παράδοση και κληρονομιά η οποία έχει να κάνει και με το γεωλογικό υπόβαθρο. Αλλά και ιστορικά είναι πάρα πολύ συνδεδεμένα. Αυτό που μας κίνησε το ενδιαφέρον και βρεθήκαμε εκεί αρχικά ήταν η θηραϊκή γη και τα υπόσκαφα κτίσματα. Ανακαλύψαμε στην Αγριλιά τον παλαιότερο υπόσκαφο οικισμό, μάλλον τον μεγαλύτερο στην Ελλάδα, ο οποίος εγκαταλείφθηκε σταδιακά από τη δεκαετία του 1970. Εκεί αυτή τη στιγμή έχει πάρα πολλά ερειπωμένα κτίρια, τα οποία αποτέλεσαν και ένα πολύ καλό case study για εμάς για να καταλάβουμε πώς ζούσαν και οικοδομούσαν αυτοί οι άνθρωποι στα δύο νησιά», αναφέρει στα «Πρόσωπα» ο Παναγιώτης Κωστούλας, αρχιτέκτονας και ιδρυτικό μέλος της ομάδας.

Η θηραϊκή γη είναι ουσιαστικά η τέφρα που κάλυψε το νησί μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης. Για τους τεχνίτες, η ανάμειξή της με ασβέστη έδινε ένα πολύ ισχυρό κονίαμα, που χρησιμοποιούνταν στις κατασκευές. «Από τον 19ο αιώνα άρχισε να εξορύσσεται βιομηχανικά και να χρησιμοποιείται σε μεγάλα κατασκευαστικά έργα, από τη διώρυγα του Σουέζ μέχρι το λιμάνι της Τεργέστης. Πολλά λιμάνια και στην Ελλάδα έχουν γίνει από θηραϊκή γη, όπως της Σύρου και του Πειραιά. Μετά χρησιμοποιούνταν και ως βασική πρώτη ύλη της βιομηχανίας τσιμέντου, οπότε λειτουργούσαν ορυχεία θηραϊκής γης εκεί», δηλώνει ο αρχιτέκτονας. Για την προστασία του τοπίου, ωστόσο, οι εξορύξεις σταμάτησαν τη δεκαετία του 1980 και το λουκέτο παρέδωσε στη λήθη την τεχνογνωσία για τη θηραϊκή γη, κάτι που θέλησε να αναστρέψει το Μπουλούκι. «Εμείς ξεκινήσαμε μια έρευνα γύρω από τις χρήσεις της θηραϊκής γης μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες από τους ντόπιους τεχνίτες. Πρόκειται για μια εφαρμογή τεχνικών που πάει πολύ πίσω, αλλά με την εγκατάλειψη του χρήσιμου αυτού υλικού για την οικοδομή σταμάτησε και αυτή η ιστορική γνώση γύρω από τη χρήση της. Κάναμε συνεντεύξεις σε παλιούς μάστορες και στα δύο νησιά για να αποκωδικοποιήσουμε τη γνώση και να καταλάβουμε πώς χρησιμοποιούνταν. Ακόμα, ξεκινήσαμε μια εργαστηριακή έρευνα των υλικών αυτών, σε συνεργασία με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και την Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών», προσθέτει ο Π. Κωστούλας.

Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ. Εχοντας επιβεβαιώσει την αξία των παραδοσιακών συνταγών δόμησης, το Μπουλούκι προχώρησε τον περσινό Σεπτέμβρη στην αποκατάσταση των πρώτων 200 μέτρων του κεντρικού καλντεριμιού στον εγκαταλελειμμένο σήμερα οικισμό της Αγριλιάς, αλλά και δύο υπόσκαφων στερνών, εφαρμόζοντας παραδοσιακές τεχνικές μαζί με ντόπιους έμπειρους και νεότερους τεχνίτες. «Μέσα από το πρόγραμμα προσπαθούμε να αφήσουμε μια παρακαταθήκη προκειμένου κάποια πράγματα να συνεχιστούν χωρίς εμάς και να πάνε παρακάτω ανάλογα με το ενδιαφέρον των τοπικών Αρχών. Θέλουμε να παραδώσουμε μια τεχνογνωσία. Γι’ αυτό στο δικό μας έργο δούλεψαν και μαθήτευσαν κάποιοι ντόπιοι τεχνίτες, οι οποίοι μπορούν να συνεχίσουν και αυτοί αν υπάρχει ενδιαφέρον από άλλους κατοίκους», εξηγεί.

Προκειμένου να ενισχύσει το Μπουλούκι αυτή την ανεξάρτητη συνέχεια της δουλειάς του, την περίοδο αυτή ολοκληρώνει έναν οδηγό καλών πρακτικών που θα παραδώσει στους τοπικούς φορείς για τις χρήσεις της θηραϊκής γης και την ξερολιθική δόμηση, ενώ θα δημοσιευτεί ελεύθερα στο Διαδίκτυο. Το συμμετοχικό έργο της αποκατάστασης του καλντεριμιού συνοδεύτηκε από ένα βιωματικό εργαστήριο παραδοσιακών τεχνικών δόμησης για νέους αρχιτέκτονες και μηχανικούς και σύγχρονης γλυπτικής τέχνης από φοιτητές της Σχολής Καλών Τεχνών. Για τον φετινό Ιούνιο σχεδιάζεται ένα τετραήμερο διεθνές συμπόσιο γύρω από ζητήματα του τοπίου μαζί με μια έκθεση στη Θηρασία και τη Σαντορίνη με τα αποτελέσματα του προγράμματος.

info

Πληροφορίες για το πρόγραμμα και τη συμμετοχική χρηματοδότηση του έργου στο https://el.underthelandscape.net.