«Το σινεμά είναι εγκλωβισμένο σε ένα σύνδρομο απατεωνιάς»

Γνωστός για τη μεγάλη διάρκεια των ασπρόμαυρων ταινιών του όπου το ποιητικό σινεμά εναρμονίζεται πλήρως με τον πολιτικό σχολιασμό για θέματα της χώρας του, ο σκηνοθέτης, σεναριογράφος, παραγωγός, μοντέρ, διευθυντής φωτογραφίας, συνθέτης, ηθοποιός και ποιητής Λαβ Ντίαζ θεωρείται η μεγαλύτερη μορφή του κινηματογράφου των Φιλιππινών. Η επίσκεψη του 64χρονου δημιουργού στην Αθήνα στο πλαίσιο του 12ου Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Ταινιοθήκης της Ελλάδας, όπου θα παιχτεί η τελευταία ταινία του, «Historya ni Ha», είναι ένα μεγάλο καλλιτεχνικό γεγονός.

Αν και είναι πολύ δύσκολο να συνδυάσεις την ποίηση και την πολιτική, έχετε κατακτήσει τον δικό σας τρόπο να το κάνετε θαυμάσια, όπως φαίνεται ξεκάθαρα στο «Historya ni Ha» και σε τόσες άλλες ταινίες. Εχετε αναρωτηθεί ποτέ για τα θεμέλια στα οποία βρίσκεται αυτός ο συνδυασμός που σχημάτισε το στυλ σας;

Μεγάλωσα σε ένα πολύ περίπλοκο περιβάλλον, ένα τόπο γεμάτο αντιφάσεις, δηλαδή ακραία φτώχεια και απίστευτη αφθονία, το μεγαλειώδες ειδύλλιο της φύσης και τη βία σε όλες τις μορφές της: τη σύγκρουση πολιτισμών (ιθαγενείς πληθυσμοί, ισλάμ και χριστιανισμός), το διαβρωτικό φεουδαρχικό στήσιμο, τις όμορφες ψυχές που επιβιώνουν σε ένα διεφθαρμένο και παραμελημένο σύστημα. Είμαι μάρτυρας. Αυτό που έχω δει εκδηλώνεται στα έργα μου: οι αφηγήσεις, οι αγώνες, η γενναιοδωρία και η θηριωδία της φύσης κατακλύζουν το είναι μου.

Εχετε συχνά αναφέρει ότι ο πατέρας σας σάς βοήθησε να ανακαλύψετε τον κινηματογράφο. Εχετε αναμνήσεις από τις πρώτες στιγμές αυτής της ανακάλυψης; Επιστρέφετε ποτέ σε αυτές τις στιγμές;

Τα Σαββατοκύριακα της ζωής μου ως παιδιού της φτώχειας ήταν μαγικά γιατί πάντα υπήρχε αυτή η προσμονή να μπω σε νέους κόσμους μέσα από τους κινηματογράφους μιας κοντινής πόλης όπου ο αείμνηστος πατέρας μου μας πήγαινε ασταμάτητα· σαν τελετουργία. Αυτές ήταν ασπρόμαυρες και έγχρωμες πύλες προς άλλους κόσμους και άλλα σύμπαντα· σε παράξενους πολιτισμούς, με παράξενες οπτικές και ακουστικές προσφορές. Θυμάμαι ακόμα τα ευγενικά και προσεκτικά λόγια του πατέρα μου κάθε φορά που εγώ και τα αδέρφια μου φοβόμασταν μια συγκεκριμένη σκηνή ή κάποιον χαρακτήρα: «Είναι απλώς μια ταινία, μην ανησυχείς». Αυτά τα λόγια θα επέστρεφαν στις δύσκολες στιγμές μου για να με καθησυχάσουν ότι τα πράγματα θα πάνε καλά.

Τι θα απαντούσατε αν σας ζητούσα να αναφέρετε τις επιρροές σας στην τέχνη – όχι απαραίτητα από τον κινηματογράφο, αλλά και από άλλες μορφές, όπως η ζωγραφική, η λογοτεχνία ή η μουσική;

Το κύριο μέσο ήταν το ραδιόφωνο. Οταν μεγάλωνα δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι μας, επομένως η άμεση σύνδεσή μας με τον κόσμο ήταν τα φθηνά ραδιόφωνα, τα τρανζίστορ που λειτουργούσαν με μπαταρία. Το ραδιόφωνο, εκτός από τις καθημερινές ειδήσεις που παρείχε, ήταν το μέρος όπου μυήθηκα στα δράματα και τη μουσική. Η λογοτεχνία μού άσκησε επίσης τεράστια επιρροή. Το διάβασμα ήταν επιβεβλημένο, καθώς οι γονείς μου ήταν δάσκαλοι στα δημόσια σχολεία. Ο πατέρας μου είχε μια μικρή βιβλιοθήκη, κυρίως με μυθιστορήματα, και ήταν συνδρομητής στο «The Reader’s Digest», στο «Time», στο «Newsweek» και στην εθνική εφημερίδα. Οπως ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο και η λογοτεχνία με μύησαν σε τόσες πολλές δυνατότητες. Οι ζωές και οι πρακτικές των διαφορετικών πολιτισμών στον τόπο μας επηρέασαν έντονα και την αισθητική μου προοπτική. Και η φύση, επίσης. Το πανύψηλο όρος Απο στην Ανατολή, οι ορυζώνες, τα χωράφια με καλαμπόκι, οι όχθες του ποταμού Αλίπ, το τροπικό δάσος, οι οροσειρές του Νότου, ακόμη και οι λασπωμένοι δρόμοι, αιωρούνται διαρκώς σαν μια απέραντη εγκατάσταση ατελείωτου θαύματος. Ή, τελικά, είμαι απλώς πιστός στη φύση και την ύπαρξή μου.

Πιστεύετε ότι το σώμα της δουλειάς ενός σκηνοθέτη είναι μια προέκταση του τρόπου με τον οποίο βλέπει τον κόσμο ως άνθρωπος;  

Στην περίπτωσή μου, ναι· στην πραγματικότητα, θεωρώ όλα τα έργα μου ως ένα έργο. Είναι απλώς μια συνεχής συζήτηση για το πώς βλέπω τον κόσμο και για τον αγώνα μου να τον καταλάβω. Και είναι αλήθεια, επίσης, στην περίπτωση πολλών κινηματογραφιστών των οποίων τα έργα και τις απόψεις γνωρίζω. Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης αλήθεια ότι υπάρχουν πολλοί κινηματογραφιστές που μπορούν να διαχωρίσουν τις προσωπικότητές τους ή την πραγματική τους στάση, τις απόψεις και τις αρχές τους από τη δουλειά τους χωρίς να ματώνουν. Μερικοί είναι απλοί μισθοφόροι, έμποροι. Εχουν μάθει καλά το εμπόριο. Είναι απλώς μια καλά αμειβόμενη δουλειά για αυτούς και θέλουν μεγάλα σπίτια, ακριβά αυτοκίνητα, μεγάλες μηχανές, γιοτ, γυναίκες/άντρες· θέλουν εξουσία.

Θα πρέπει να έχετε ερωτηθεί πολλάκις για τη μεγάλη διάρκεια των ταινιών σας, που όμως δηλώνει την πολύ ευαίσθητη σχέση σας με τον χρόνο. Πώς θα περιγράφατε αυτή τη σχέση, αν όντως υπάρχει;

Δεν μπορώ να ξεφύγω από την ύπαρξή μου ή να την αποτινάξω, και αυτό επεκτείνεται φυσικά και στις αισθητικές μου εφαρμογές, δηλαδή στον κινηματογράφο μου. Είναι το πώς αντιλαμβάνομαι τον κόσμο, η κατανόησή μου για τον κόσμο. Oταν προκύπτουν τα «γιατί», τα «λοιπόν, τι;» και όλα ζητούν μια απάντηση, τότε είναι που έρχεται το μυστήριο της ύπαρξης. Και σε μια άλλη συζήτηση, η διάρκεια των έργων μου ή η μη συμβατική φύση του κινηματογράφου μου στο θέμα της διάρκειας είναι μια απλή δήλωση ελευθερίας, να το κάνω με τον δικό μου τρόπο, να επαναλάβω ότι όπως και τα άλλα μέσα, ο κινηματογράφος είναι ελεύθερος. Πρέπει να είναι δωρεάν· και να μην επιβάλλεται από ένα πολύ φεουδαρχικό και προσανατολισμένο στην αγορά σύστημα.

Τι άλλαξε βασικά στον τρόπο που βλέπετε τα πράγματα ως σκηνοθέτης τα 20 και πλέον χρόνια που σκηνοθετείτε ταινίες;

Εχω περισσότερη υπομονή τώρα και φυσικά εργάζομαι με πολύ, πολύ πιο αργούς ρυθμούς, λόγω της ηλικίας μου. Αλλά υπάρχει μεγαλύτερη σαφήνεια πια ως προς το τι είναι (ή τι πρέπει να είναι) ο κινηματογράφος μου και ποιος είναι ο ρόλος μου ως σκηνοθέτη, ο ρόλος μου ως πολιτιστικού εργάτη στη χώρα μου, μια χώρα στην οποία το σινεμά χρειάζεται τόση φροντίδα για να γίνει. Εχω φτάσει σε ένα σημείο όπου τα πράγματα γίνονται πιο εύκολα, όχι μόνο επειδή υπάρχει μεγαλύτερο σύστημα υποστήριξής μου, αλλά επειδή έχω μάθει περισσότερα στο πώς να απλοποιώ καταστάσεις. Εξακολουθώ να πιστεύω στον κινηματογράφο. Ταυτόχρονα, εξακολουθώ να υποφέρω από αυτό το σύνδρομο απατεωνιάς μέσα στο οποίο το σινεμά βρίσκεται εγκλωβισμένο.