Αριθμοί χωρίς ιστορία

Η γενιά μου, που μεγάλωσε μέσα στον Παγκόσμιο Πόλεμο από τη μια και μέσα στον Εμφύλιο στη χώρα μας, είχε τις τραυματικές εμπειρίες από την αιματηρή σύρραξη, την παγκόσμια και την εθνική, αλλά κυρίως ήταν μάρτυρας των βιβλίων και των κινηματογραφικών ντοκιμαντέρ. Οπωσδήποτε είχε μια πληροφόρηση εκ των υστέρων. Πότε μάθαμε για την απόβαση των συμμάχων στην Νορμανδία, πότε είδαμε εικόνες από το βομβαρδισμένο Βερολίνο, πότε διαβάσαμε ημερολόγια ξεσπιτωμένων από τη Μικρά Ασία, πότε είδαμε τα ερείπια και την ερημιά στη Χιροσίμα, πότε στα διασωθέντα επίκαιρα είδαμε τις ουρές των Αθηναίων με το κατσαρολάκι στο χέρι να περιμένουν μια κουταλιά από τα κοινά συσσίτια στην Κατοχή. Και πότε εικόνες ή δημοσιογραφικά χρονικά μας πληροφορούσαν για τον θάνατο του Χίτλερ, του Στάλιν, του Κένεντι, την έκθεση στα Τρίκαλα της κομμένης κεφαλής του Βελουχιώτη. Ολες αυτές οι γραπτές ή οπτικές παρουσίες έρχονταν να μας πληροφορήσουν με συγγραφείς ή τεχνικούς που είχαν παραδώσει το υλικό τους και το είχαμε στη διάθεσή μας, άλλοτε λογοκριμένο, άλλοτε μονταρισμένο, έτσι ώστε, ήθελες δεν ήθελες, εισέπραττες την οπτική του κατόχου του μέσου που αυτονόητα ανήκει, είτε επαγγελματικά, είτε ιδεολογικά σε διαφορετικά στρατόπεδα. Βεβαίως έχει κανείς πάντα την ευχέρεια να αντιπαραβάλει από διάφορες πηγές τα ίδια δρώμενα, να διαπιστώνει την πρόθεση κάθε καταγραφέα, ανάλογα με την οπτική ή ιδεολογική του θέση παρατήρησης, και με νηφαλιότητα να προσπαθεί να ανακαλύψει την αλήθεια πέρα από τις «αλήθειες». Πάντα ένας έντιμος καταγραφέας μπορεί, αν αποστασιοποιηθεί από τις προσωπικές του απόψεις, να δει το γεγονός γυμνό και ιδωμένο από όλες τις γωνίες παρατήρησης και να επιτρέψει ελεύθερα στον αναγνώστη ή τον θεατή να εκφράσει τις δικές του κριτικές εκδηλώσεις. Δεν έχω ψευδαισθήσεις, διότι, βεβαίως, και ο αναγνώστης ή ο θεατής φοράνε τα δικά τους γυαλιά, έχουν τις δικές τους ιδεολογικές παρωπίδες και τα δικά τους κοινωνικά ή άκρως ατομικά συμφέροντα που, συχνά, απειλούνται ή υπόσχονται αναβάθμιση, ανάλογα πάντα με τη φορά των γεγονότων.

Ομως στην εποχή της νέας τεχνολογικής πληροφόρησης, συχνά η αποτύπωση των δρωμένων γίνεται τη στιγμή που λαμβάνουν χώρα και δεν γίνεται να δεχθούν καθοδήγηση. Μια βομβαρδισμένη εκκλησία, ένα ερειπωμένο από την πυρκαγιά σχολείο, ένα νοσοκομείο χωρίς τοίχους μετά τον βομβαρδισμό με τα κρεβάτια των αναπήρων να κρέμονται στο κενό, υπόγεια σταθμών του μετρό γεμάτα πρόχειρα στρώματα και παιδιά με διαπορούντα μάτια να φωλιάζουν σε γωνιές δίπλα σε γέροντες ή οπλισμένους με χειροβομβίδες εθελοντές μαχητές. Μια πινακοθήκη που έως χθες διέσωζε την εικαστική ιστορία του τόπου μέσα από την ευαισθησία ξένων και ντόπιων τεχνιτών, ένα ωδείο με ξεκοιλιασμένα πιάνα και παρτιτούρες που γίνονται από τους κυνηγημένους προσανάμματα για τη χύτρα ή το κρύο και σχολεία με βομβαρδισμένα θρανία και πίνακες που διασώζουν την ύλη της φυσικής ή των μαθηματικών που δεν προλάβανε να γίνουν γνώση. Υστερα αυτή η άμεση, αδιαμεσολάβητη πληροφόρηση έρχεται στον δρόμο πόλεων, κωμοπόλεων, χωριών, όπου χάσκουν τα βομβαρδισμένα σπίτια και στους δρόμους, σε κάθε βήμα, συναντά κανείς νεκρούς συνανθρώπους αζήτητους, να λιώνουν εκτός τάφου. Και κάθε φορά το πλάνο της καταγραφής προβάλλει κουστωδίες αιχμαλώτων, δεμένων μεταξύ τους, να οδηγούνται στα χωράφια και να εκτελούνται και να σωρεύονται σε ομαδικούς τάφους που είχαν σκάψει οι ίδιοι πριν από την εκτέλεση. Τέτοια γεγονότα τα γνωρίζαμε από τις αφηγήσεις διασωθέντων στην Κατοχή. Τώρα, όμως, είναι καθημερινή εικόνα μέσα στην αστική μας ασφάλεια και θέαμα των παιδιών μας. Και από αυτή τη διαπίστωση τρέμουμε στον τρόπο που η θέα αυτής της καθημερινής πληροφορίας, δίπλα-δίπλα στα αθλητικά γεγονότα του τόπου μας, δίπλα στις επισκέψεις πολιτικών στην περιφέρεια, όπου αναπτύσσονται τα κομματικά προγράμματα, δίπλα στις παραλίες των λουομένων, στις εκδρομές των τουριστών, στις αρχαιότητες και στην πληθώρα των διαφημίσεων σε αφίσες, τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά μηνύματα και στις πωλήσεις προϊόντων στο Διαδίκτυο.

Δίπλα στη νέα μάρκα καλλυντικών, αυτοκινήτων, γαστρονομίας και μοντέλων ένδυσης ένας ξεχασμένος νεκρός στο ρείθρο της καμένης, έρημης πόλης του, δίπλα στα έντρομα παιδικά μάτια στην άκρη του δρόμου που έχουν χάσει γονιούς ή έφυγαν από τον κίνδυνο για να αντιμετωπίσουν την εξορία στον τόπο τους λίγα μέτρα μακριά από την παιδική χαρά, το βιβλιοπωλείο και το γυμναστήριο που έχασαν. Οταν ο ανελέητος φακός της κάμερας μεταφέρει απευθείας στην κάμαρά μας αυτές τις εικόνες, συχνά αμοντάριστες, θέλουμε δεν θέλουμε γινόμαστε μέρος των δρωμένων, παθητικοί θεατές μεν, αλλά συνάμα συνένοχοι μέσα στη, δυστυχώς, προσωρινή μας ουδετερότητα.

Αν υποθέσουμε πως τα «βρίσκουν» οι αντίπαλοι (πόσο αντίπαλοι, αφού για έναν αιώνα ανήκαν την ίδια πολιτική οντότητα, είχαν τα ίδια μορφωτικά, εκπαιδευτικά, καλλιτεχνικά οράματα και σπούδαζαν στα ίδια Πανεπιστήμια, αφήνω που πολέμησαν δίπλα-δίπλα τον ναζισμό και τον φασισμό, με εκατομμύρια νεκρούς που πάλευαν για τα ιδανικά τους).

Γράφοντας με πόνο ψυχής όλα αυτά, ούτε μια στιγμή δεν μπορώ, λόγω μιας πολύχρονης ζωής, να ξεχωρίσω και να συνταχτώ με τη μια ή την άλλη παράταξη που αλληλοσκοτώνονται εκεί στη μεθόριο δύο κόσμοι. Αυτά τα ορφανά που στοιβάζονται στα τρένα, αυτές οι αλλόφρονες γυναίκες με τα μωρά στο στήθος, αυτοί οι γέροντες και οι γριούλες με τα έντρομα μάτια δεν μ’ ενδιαφέρει σε ποια κρατική οντότητα ανήκουν, ούτε εξετάζω τι μάρκα έχουν οι οβίδες, οι βόμβες, οι σφαίρες που διασταυρώνονται.

Αυτός ο ξεχασμένος στο ρείθρο του δρόμου νεκρός συνάνθρωπος τώρα πια δεν έχει ούτε εθνότητα, ούτε παιδεία, ούτε κομματική ταυτότητα, ούτε καριέρα. Τον αναζητούν γονείς, σύζυγοι, τέκνα, φίλοι, συνεργάτες, ακόμη και αντίπαλοι. Ενας νεκρός είναι μοναχικός και σε αυτές τις συνθήκες και αγνοούμενος. Δεν έχει ούτε τον τάφο δίπλα στους προγόνους του, δεν θα έχει να τον παρηγορήσει το καντηλάκι της μάνας του ή της εγγονής του. Το ξέρετε, άλλωστε, όταν γίνεται ο απολογισμός των πολέμων, οι νεκροί είναι νούμερα. Οταν συχνά βρίσκεστε σε χωριά της ελληνικής υπαίθρου, που στην πλατεία υπάρχει το ηρώον, τα ονόματα των πεσόντων αναφέρονται χωρίς ιδιότητες μορφωτικές, επιστημονικές, επαγγελματικές, ιδεολογικές, ούτε καν συγγενικές. Μόνο όταν διαβάζονται τα ονόματα εκτελεσθέντων στην Κατοχή βρίσκουμε στον κατάλογο συχνά δύο και τρία ίδια επώνυμα και εικάζουμε, αν είναι γονείς και παιδιά, αδέλφια, ξαδέλφια, σόι.

Κάποτε θα τελειώσει κι αυτό το μακελειό και οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αναλύουν συνθήκες, συμβιβασμούς, ήττες, θριάμβους και οικονομικές επιπτώσεις. Το μόνο που δεν αναφέρουν, πέρα από τον αριθμό των νεκρών, είναι το τι έχασε, τι θυσίασε, τι άφησε ατελείωτο, ποιο φιλί δεν δευτέρωσε, ποιο ταξίδι δεν ευοδώθηκε, ποιο βιβλίο έμεινε το μισό αδιάβαστο (το βλέπουμε τσακισμένο σε μια σελίδα) και ποια συγγνώμη δεν ειπώθηκε, ποια παρεξήγηση δεν ξεκαθάρισε και, γιατί όχι, ποια εκδίκηση δεν πάρθηκε.

Βρέθηκα κάποτε στο Βέλγιο και στις πλαγιές των Αρδενών, όπου και σήμερα ο τουρίστας μπορεί να δει μια τεράστια πλαγιά με χιλιάδες ομοιόμορφες ταφικές πλάκες σε μια καλαίσθητη αρχιτεκτονική. Νεκροί Γερμανοί της μάχης. Αρχισα να διαβάζω έμμονα, όχι τα ονόματα, όσο την ηλικία. Από 20 έως 23 ετών, πάνω από 10.000 αγόρια. Χωρίς άλλη πληροφόρηση: μοναχοπαίδια, πλούσιοι, φτωχοί, φοιτητές, μαστόροι, ορφανοί, αποκληρωμένοι, επίορκοι, άστεγοι, ανέστιοι, κλέφτες, διδάκτορες, δεινοί εραστές ή ανίκανοι, αδιάφοροι και διψασμένοι για γνώση.

«Δεν το ‘λπιζα ναν’ η ζωή μέγα καλό και πρώτο», γράφει ο Σολωμός, μιλώντας για το Μεσολόγγι. Κι όμως, κάθε φορά που αναφερόμαστε σε έναν πόλεμο, όντας με τη μια ή την άλλη αντίπαλη ομάδα, απαριθμούμε, ιστορικοί, κοινωνιολόγοι, πολιτικοί, τα οικονομικά, κοινωνικά, θεσμικά και πολιτισμικά προβλήματα που τίθενται ή λύονται.

Ηρωας ανακηρύσσεται αυτός που κάνει πέρα από το μέτρο. Οι υπόλοιποι εκατομμύρια είναι αριθμός. Και μάλιστα, χωρίς πλέον ιθαγένεια, αφού διαγράφεται από τα μητρώα. Αυτή η μαυροφόρα γυναίκα που ανάβει το καντηλάκι ενός τάφου δεν είναι Ρωσίδα, ούτε Ουκρανή. Είναι μάνα.