Διαρκής αγώνας επιβίωσης μέσα σε καταιγιστικές ιστορικές αλλαγές

O Antoine ονομάστηκε από τη μητέρα του «καλότυχος» μόλις γεννήθηκε και αυτό το προσωνύμιο μοιάζει ειρωνικό αν αναλογιστούμε τα τραυματικά βιώματα που είχε από το 1898, όταν γεννήθηκε στην οθωμανική Θεσσαλονίκη, μέχρι τη μετανάστευσή του στην Αμερική το 1962. Αφετέρου, ίσως πράγματι να ήταν τυχερός, εφόσον κατάφερε να επιβιώσει από τον κατακλυσμό που σάρωσε τα Βαλκάνια και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Για την ιστορική έρευνα, η μαρτυρία του είναι εξαιρετικά πολύτιμη όχι μόνο γιατί μας άφησε τα απομνημονεύματά του αλλά και γιατί υιοθέτησε εξαρχής την κινηματογραφική γλώσσα για να καταγράψει την οικογενειακή του ζωή και όσα γίνονταν γύρω του. Με καταγωγή από την Ουγγαρία και τη Γαλλία, σε μια εποχή που οι εθνικές ταυτότητες δεν ήταν φονικές, καθολικός, παντρεμένος με Ελληνίδα, αποτελούσε ο ίδιος εξέχον παράδειγμα της πολυεθνοτικής αυτοκρατορίας. Ηταν μεγάλη και οδυνηρή η έκπληξή του όταν, μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας, δεν είχε θέση στο τουρκικό εθνικό κράτος. Παρόλο που στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε πολεμήσει με τον αυστριακό στρατό ως σύμμαχος των Οθωμανών – ο ίδιος χαρακτηρίζει τον εαυτό του «τουρκόφιλο». Οπως γράφει, «είχα ελπίσει ότι θα τελειώναμε τις ζωές μας όπως τις αρχίσαμε, αλλά η καταιγίδα διέλυσε την οικογένειά μας. Τώρα, είμαστε άνθρωποι χωρίς πατρίδα και πρέπει να εγκαταλείψουμε τα πάντα. Πρέπει να μεταναστεύσουμε».

Οπως σε όλες τις μαρτυρίες βεβαίως, υπάρχουν σιωπές, κενά και η υποκειμενική ματιά του αφηγητή. Είναι εντυπωσιακό ότι ενώ ο φακός του καταγράφει το περιβάλλον όπου ζει, με όλες τις ζοφερές πλευρές που διαγράφονται σαν φόντο, ο ίδιος δείχνει σε πρώτο πλάνο μια εικόνα οικογενειακής ευτυχίας, με γέλια, αστεϊσμούς και παιχνίδια. Πουθενά δεν αποτυπώνεται ο βέβαιος πανικός της ελληνίδας συζύγου του όταν ξεκινούν τα καραβάνια των προσφύγων από τον Πόντο, όταν η βία των τουρκικών στρατευμάτων εναντίον των ελληνικών πληθυσμών ξεδιπλώνεται σαν μια καθημερινή απειλή. Η συνάντησή του με εκτοπισμένους Αρμένιους στην Παλαιστίνη δεν περιέχει κανένα υπονοούμενο για την τραγική τους τύχη. Πρόκειται για συνειδητή αυτολογοκρισία ή για υποσυνείδητο αμυντικό μηχανισμό;

Ο Antoine έζησε μια ζωή γεμάτη διλήμματα, μπροστά στα οποία ήταν αδύναμος, γιατί στην πραγματικότητα δεν είχε επιλογές. Εχοντας ζήσει την ασφάλεια μιας εύπορης λεβαντίνικης οικογένειας της Θεσσαλονίκης, φοιτώντας σε γαλλικό σχολείο, απολαμβάνοντας ως παιδί αρκετά προνόμια, αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τη μεγάλη ανασφάλεια των καταιγιστικών ιστορικών αλλαγών, που ξεκίνησαν ήδη με τον Μακεδονικό Αγώνα και κορυφώθηκαν με την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας και την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Για τον Antoine ήταν ένας διαρκής αγώνας επιβίωσης, μια σειρά επινοητικών στρατηγικών ώστε να βγει αλώβητος από την καταιγίδα: κρύφτηκε, άλλαξε τη στρατιωτική του στολή, βρήκε δουλειά, έσωσε τη γυναίκα του από τον διωγμό. Τελικά, η δήλωσή του ότι «μπορώ να πω ότι ήμουν ένας τυχερός άνθρωπος» κρύβει πως η Ιστορία τον παρέσυρε από πόλη σε πόλη και από χώρα σε χώρα, ξεριζωμένο και άπατρι. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, τα σκίτσα του, η κάμερα, οι ποικίλοι τρόποι που έβρισκε για να εκφράζεται ήταν η ασπίδα του που του επέτρεψε να σταθεί όρθιος απέναντι στο πεπρωμένο.

Η Χριστίνα Κουλούρη είναι πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας.