Αυτόπτης μάρτυρας στην πτώση δύο Αυτοκρατοριών

Ενας άνθρωπος του 19ου αιώνα, αυτόπτης μάρτυρας της εποχής του, έζησε τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τη δημιουργία της σύγχρονης Τουρκίας, καταγράφοντας με τα τεχνολογικά μέσα του καιρού του την περίοδο των αλλαγών, τους πολέμους και τα ίχνη μιας νέας πραγματικότητας. Η ιστορία του Αντουάν Κόπε εκτυλίσσεται στο ιστορικό ντοκιμαντέρ «Antoine ο Καλότυχος» που προβάλλει σε ειδική εκδήλωση το Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Ο Κόπε εγκατέλειψε τη Θεσσαλονίκη των παιδικών του χρόνων με την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων. Πολέμησε με τον αυστροουγγρικό στρατό στην Παλαιστίνη κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και επέστρεψε ως ηττημένος στη γενέτειρά του, την Κωνσταντινούπολη. Παντρεύτηκε μια Ελληνίδα της Πόλης ενώ ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος βρισκόταν στο απόγειό του και κατάφερε να την προστατεύσει τα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής, ενώ άλλοι Ελληνες χάθηκαν ή βίωσαν το δράμα της ανταλλαγής πληθυσμών. Βρέθηκε χωρίς πατρίδα στη νέα πραγματικότητα των ευρωπαϊκών εθνών-κρατών και αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στην Αμερική.

Η ταινία «Antoine ο Καλότυχος» της Νεφίν Ντιντς (μια συμπαραγωγή της Cosmote TV και των καναλιών ORF – Αυστρία, Histoire και France 3 – Γαλλία) αντλεί την αφήγησή της από το αρχείο του Κόπε σε συνδυασμό με σύγχρονα πλάνα ιστορικών τοποθεσιών στην Τουρκία και στη Μέση Ανατολή. Βασίζεται στο προσωπικό ημερολόγιο του Αυστρο-Ούγγρου Αντουάν Κόπε και κάνει χρήση του μοναδικού οικογενειακού του αρχείου, που ξεκίνησε ο ίδιος ως παιδί στις αρχές του 20ού αιώνα, αποκαλύπτοντας το ανεξάντλητο ταλέντο και πνεύμα ενός πραγματικού δημιουργού. Το αρχείο περιλαμβάνει ερασιτεχνικά φιλμ, σκίτσα, προσωπογραφίες, γελοιογραφίες, αποκόμματα εφημερίδων, φωτογραφίες, ηχογραφήσεις και αναμνηστικά που ο Αντουάν συλλέγει ακατάπαυστα στην Ελλάδα και στην Τουρκία, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του.

ΜΕΤΕΩΡΟΣ. Ο Κωστής Καρπόζηλος, διευθυντής Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), αναφέρει στα «ΝΕΑ» πως μέσα από την ιστορία του Κόπε «παρακολουθούμε τη διαδρομή ενός ανθρώπου που βιώνει τους μεγάλους μετασχηματισμούς των αρχών του 20ού αιώνα και ελίσσεται μέσα σε αυτούς. Υπάρχει κάτι το τυπικό και κάτι μοναδικό στην περίπτωσή του – ο Κόπε δεν κάνει κάτι “αξιοσημείωτο” με τη στενή έννοια. Την ίδια στιγμή όμως η διαδρομή του υπογραμμίζει το πώς οι άνθρωποι ακόμα και στις πιο περιοριστικές συνθήκες εν τέλει κάνουν τις επιλογές τους. Και αυτό είναι από μόνο του αξιοσημείωτο. Ο Κόπε γεννιέται μέσα στον κόσμο των Αυτοκρατοριών και ο ίδιος σχετίζεται με τις δύο: την Οθωμανική και την Αυστροουγγρική. Αν προσέξουμε, είναι η ταυτόχρονη κατάρρευση των αυτοκρατοριών αυτή που τον καθορίζει. Ο Κόπε μένει μετέωρος σε μια συνθήκη απροσδιόριστης μετάβασης – κανένας δεν ξέρει ποια ακριβώς θα είναι η μορφή των νέων εθνικών κρατών. Δεν είναι απλά κάτι που αντιλαμβάνεται. Είναι κάτι που το ζει – βλέποντας για παράδειγμα τους συμπολεμιστές του να φτάνουν στο μέτωπο ως στρατιώτες της Αυστροουγγαρίας και να αναχωρούν στο τέλος του πολέμου με τις “εθνικές” τους σημαίες, καθώς η Αυτοκρατορία δεν υπάρχει πια.

Πρόκειται για μια γοητευτική περίπτωση. Ενας οξυδερκής και ευαίσθητος άνθρωπος, το βλέμμα του οποίου το παρακολουθούμε για παράδειγμα μέσα από τα οικογενειακά φιλμ που τραβά με μια φορητή μηχανή κινηματογράφησης. Εδώ υπάρχει ένα στοιχείο πειραματισμού και καινοτομίας -μιλάμε για τη δεκαετία του 1920 – που μέσα στον χρόνο μετασχηματίζεται σε μοναδικό τεκμήριο μιας εποχής. Και το υλικό αυτό μάς θυμίζει και κάτι ακόμα. Οτι οι άνθρωποι γελούν, κάνουν πλάκες, αυτοσαρκάζονται ακόμα και όταν τα πράγματα είναι ζόρικα.

Συνηθίζουμε να λέμε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία εκείνης της εποχής βρίσκεται σε κρίση και μέσα από αυτό το σχήμα φανταζόμαστε ένα σύστημα που καταρρέει και στη θέση του αναδύεται ένα άλλο. Νομίζω ότι οι πρόσφατες εμπειρίες μας από τις διαδοχικές κρίσεις μπορούν να μας βοηθήσουν να συλλάβουμε το μέγεθος, και κυρίως τον ρυθμό, των μεγάλων αυτών μεταβολών. Τίποτα δεν γίνεται τόσο ξαφνικά ή τόσο γραμμικά όσο αναδρομικά φανταζόμαστε. Και κυρίως οι άνθρωποι που βιώνουν τις μεγάλες αυτές αλλαγές δεν έχουν το προνόμιο – ή τη δυστυχία – να γνωρίζουν προκαταβολικά την έκβαση αυτών των μεταβάσεων. Ενας κόσμος λοιπόν στη δίνη του απρόβλεπτου».