«Ο αγώνας δρόμου για την κατανόηση της τεχνολογίας ποτέ δεν τελειώνει»

Από το Βερολίνο όπου έχει εγκατασταθεί, η επιμελήτρια και συγγραφέας παρατηρεί τις εξελίξεις της συμπεριφοράς μας και της ζωής μας που βρίσκεται σε άμεση επίδραση από τους υπολογιστές και την τεχνητή νοημοσύνη. Αρχαιολογία, ιστορία τέχνης, μουσειολογία, διδακτορικό πάνω στα ψηφιακά μέσα, το Διαδίκτυο και τις διαδικασίες datafication (δεδομενοποίησης) και gamification (παιγνιοποίηση) ήταν το νήμα των σπουδών που οδήγησαν τη Δάφνη Δραγώνα από το μακρινό παρελθόν στο άμεσο μέλλον. Μέσα από τη δουλειά της, ασχολείται με καλλιτεχνικές πρακτικές, μεθοδολογίες και παιδαγωγικές που θέτουν σε αμφισβήτηση τις σύγχρονες μορφές της εξουσίας. Μέσα στη χρονιά που πέρασε επιμελήθηκε την έκθεση της Στεφανίας Στρούζα «Μήδεια» στο Μέγαρο Μουσικής. Και συνυπογράφει με τον Γιούσι Παρίκα την έκθεση για τον καιρό και την κλιματική κρίση «Weather Engines» που παρουσιάζεται στο Αστεροσκοπείο Αθηνών και τη Στέγη. Μεταξύ των θεμάτων του ενδιαφέροντός της είναι οι διαμάχες για τη συνδεσιμότητα, οι υποσχέσεις για τα κοινά, οι προκλήσεις της καλλιτεχνικής ανατροπής, η εργαλειοποίηση του παιχνιδιού, οι δυνατότητες των μη κυρίαρχων υποδομών και πιο πρόσφατα η δυνατότητα μίας συγγένειας με την τεχνολογία στην εποχή της κλιματικής κρίσης.

«Βιώνουμε την κλιματική αλλαγή στο σώμα μας. Αυτό που έρχεται σήμερα μπροστά ως συζήτηση αφορά τη γεωμηχανική. Δηλαδή τις παρεμβάσεις πλανητικής κλίμακας για να αποκατασταθεί το κλίμα, είτε στη στρατόσφαιρα ή στον ωκεανό. Αν όμως συμβούν αυτές οι παρεμβάσεις κανείς δεν ξέρει τι επιπτώσεις θα επιφέρουν και ποιος θα πληρώσει το κόστος τους» επισημαίνει κατά τη συνάντησή μας στο καφέ του Παγκρατίου περιγράφοντας δυναμικά και συγκροτημένα αυτή τη νέα ζωή που ήδη έχει ξεκινήσει για όλους μας.

«Αυτή η συζήτηση μας πάει πίσω στη δεκαετία του ’60 όταν βγήκαν οι πρώτες φωτογραφίες της Γης από τους αστροναύτες οι οποίοι ταξιδεύοντας προς τη Σελήνη είδαν πίσω τους τη Γη. Εκείνη τη στιγμή η Γη έγινε αντιληπτή ως ζωντανός οργανισμός, αλλά ταυτόχρονα ήταν και σαν ένα αντικείμενο που μπορούσες να ελέγξεις. Θα λέγαμε λοιπόν ότι το καλό και το κακό ξεκίνησε μαζί. Η Γη έγινε ο ζωντανός οργανισμός και ένα σώμα που λειτουργεί πολύ καλά καθώς όλα τα οικοσυστήματα βρίσκονται σε αρμονία. Αυτό σημαίνει όμως ότι είναι και ένα σώμα το οποίο μπορείς να ελέγξεις και ένας πλανήτης που μπορείς να εκμεταλλευτείς. Αυτή ήταν η μία κατεύθυνση που μας ενδιέφερε στην έκθεσή μας για τον καιρό. Λάβαμε υπόψη και τρέχουσες αναλύσεις θεωρητικών από τον χώρο των φεμινιστικών σπουδών που σχετίζονται με περιβαλλοντικές σπουδές και οι οποίοι συζητάνε για το πως η πατριαρχία επηρεάζει όλα αυτά που σήμερα λέμε κλιματική κρίση.

Γιατί οι φεμινιστικές σπουδές συμπεριλαμβάνουν την κλιματική κρίση στους προβληματισμούς τους;

Εχει να κάνει με την έννοια της κυριαρχίας. Οτι κάποια σώματα παίρνουν αποφάσεις για άλλες περιοχές, άλλους κόσμους, άλλους πληθυσμούς. Ορισμένες γυναίκες θεωρητικοί χρησιμοποιούν τη λέξη «καιρός» σε σχέση με το σώμα και σε σχέση με το πώς εμείς οι ίδιοι παράγουμε τον καιρό. Κατά κάποιο τρόπο έχουμε φτάσει στο σημείο που κάθε καιρός είναι τεχνητός. Με την έννοια ότι ο καιρός είναι ανθρωπογενής επειδή έχουμε παρέμβει στο περιβάλλον.

Ποιες είναι αυτές οι μηχανές του καιρού που απασχολούν κατά μία έννοια τα σώματά μας;

Τα δάση, οι ωκεανοί, οτιδήποτε είναι ζωογόνο στο οποίο βασιζόμαστε και το οποίο το ξεχνάμε. Ξεχνάμε ότι έχουμε να κάνουμε με έναν υπερ-οργανισμό ο οποίος λειτουργεί καλά όταν όλα αυτά τα διαφορετικά στοιχεία μπορούν και λειτουργούν το ένα σε σχέση με το άλλο. Με τις μηχανές του καιρού βλέπουμε ότι δεν πρωταγωνιστεί ο άνθρωπος αλλά τα φαινόμενα της φύσης και τα σώματα που με τον τρόπο τους παράγουν τις ατμόσφαιρες σήμερα.

Οι εκθέσεις που έχετε επιμεληθεί βασίζονται περισσότερο σε τεκμήρια ή σε ιδέες;

Πρόκειται για εικαστικά έργα που αφορούν κυρίως την έρευνα. Προσπαθούμε να φέρνουμε έναν πολυπολιτισμικό τρόπο για να συζητάμε τα θέματα φέρνοντας οπτικές γωνίες από διαφορετικές χώρες και διαφορετικά επιστημονικά πεδία, δίνοντας σημασία στις κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις μίας θεματικής που μας απασχολεί.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αφού η τεχνολογία αφορά τον κόσμο της τέχνης τότε τα data δίνουν δουλειά στον σημερινό καλλιτέχνη;

Μου άρεσε πολύ να βλέπω μπροστά, στο πώς η τεχνολογία ορίζει την καθημερινότητα και την επηρεάζει. Με ενδιαφέρει δηλαδή το πώς η τεχνολογία μας μπερδεύει. Εχοντας δουλέψει για αρκετά χρόνια στον χώρο των ψηφιακών παιχνιδιών παρακολουθούσα πως η παιγνιοποίηση μπήκε στη ζωή για να επιταχύνει διαδικασίες σε σχέση με την αγορά, με το πώς γινόμαστε πιο παραγωγικοί, πιο αποτελεσματικοί. Και πιο συγκεκριμένα πώς παρέχουμε εύκολα περισσότερα δεδομένα για τον εαυτό μας μέσα στο Διαδίκτυο. Γύρω στο 2006-10 υπήρξε μία πρώτη φουρνιά καλλιτεχνών που αξιοποιούσε ως μέσο τις ψηφιακές πλατφόρμες παιχνιδιών αλλά είχε μία διάθεση μεταστροφής. Από την Ελλάδα ήταν η ομάδα Personal Cinema και το έργο τους «The making of Balkan Wars», το ντουέτο από το Βέλγιο Tale of Tales, ο Τζούλιαν Ολιβερ. Δηλαδή αυτή η γενιά καλλιτεχνών έπαιζε με τους κανόνες, με τις δυνατότητες που έδινε μία πλατφόρμα για το πώς να τις αξιοποιήσεις διαφορετικά. Σε μεγάλο βαθμό ήταν έργα με κοινωνική – πολιτική κατεύθυνση. Το στοιχείο των ψηφιακών παιχνιδιών επέστρεψε πάλι με καλλιτέχνες που σήμερα χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο περιβάλλον για να διαμορφώσουν τα έργα τους. Αυτό έχει να κάνει με το γεγονός ότι κάποιες πλατφόρμες είναι ανοιχτές. Δηλαδή αφήνουν στον καλλιτέχνη τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει τον κώδικά τους διαφορετικά και με αυτόν τον τρόπο οι πλατφόρμες γίνονται δημιουργικό εργαλείο.

Από την ιστορία της τέχνης ποιο έργο είναι αυτό που θα το βλέπαμε ως συμπαραγωγή καιρού και καλλιτέχνη;

Τα έργα της Land art. Και σε μία συνέχιση αυτού του είδους οι καλλιτέχνες που δουλεύουν με την τεχνολογία και τη χρησιμοποιούν σα μέσο και σαν εργαλείο. Η Αφροδίτη Ψαρρά για παράδειγμα δουλεύει με την τεχνολογία παράγοντας ήχο/soundscapes αλλά και φορέσιμα/wearables. Μαζί με την Οντρέ Μπριό κάνουν ένα έργο με ρούχα που οι ίδιες έχουν δημιουργήσει με ένα ανοιχτό λογισμικό, μαζί με αντένες που καταγράφουν το σήμα των μετεωρολογικών δορυφόρων πάνω από τη γη ενσωματωμένες στα ρούχα τους. Στη συνέχεια κάνουν μία μετεωρολογική εικόνα πάνω σε υφαντό το οποίο ηχοποιούν.

Οι διάχυτες δορυφορικές εικόνες που λαμβάνουμε μας πείθουν ότι δεν υπάρχει μία πραγματικότητα;

Καθένας συνθέτει εικόνες πέρα από τον δικό μας έλεγχο. Δεν έχουμε τις πληροφορίες για να το κρίνουμε. Οι καλλιτέχνες ενδιαφέρονται για αυτά τα ζητήματα εξουσίας, ζητήματα ασυμμετρίας μεταξύ των δικτύων και των χρηστών. Η τεχνολογία πάντα εξελίσσεται και εμείς παραμένουμε πίσω στην κατανόησή της. Είναι ένας αγώνας δρόμου που ποτέ δεν τελειώνει. Αυτό είναι που με συγκινεί στους καλλιτέχνες επειδή προσπαθούν να φέρουν αυτή τη γνώση στους χρήστες και να την κάνουν πιο προσβάσιμη, χειροπιαστή.

Μία τέχνη που προσπαθεί να ενημερώσει το κοινό για τη νέα πραγματικότητα ενδιαφέρει την αγορά της τέχνης;

Σε μεγάλο βαθμό όχι. Οι καλλιτέχνες που καταπιάνονται με αυτά τα ζητήματα είναι καθηγητές σε πανεπιστήμια ή κάνουν εργαστήρια και κάποιες άλλες συμπληρωματικές εργασίες. Υποστηρίζονται από ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα και αντίστοιχες επιχορηγήσεις. Τα ψηφιακά έργα μπαίνουν σε μουσεία και σε εκθέσεις σήμερα επειδή η τεχνολογία τώρα πια είναι παντού. Τη συναντάς ενσωματωμένη σε μία εγκατάσταση, σε ένα γλυπτό. Αλλά διαφέρει όταν με το έργο που κάνει ένας καλλιτέχνης προσπαθεί και σχολιάζει τον ρόλο της τεχνολογίας και το στηρίζει με την έρευνά του.

Τα πιο πρόσφατα εξελιγμένα παιχνίδια σε τι βαθμό έχουν ωριμάσει;

Υπάρχουν κάποια games στα οποία έχει μπει ο παράγοντας της τεχνητής νοημοσύνης, το Α. Ι. Καλλιτέχνες όπως ο Θεόκλητος Τριανταφυλλίδης και Θοδωρής Γιαννάκης το αξιοποιούν στα έργα τους. Είναι εικαστικοί με γνώσεις προγραμματισμού. Είναι το «δύσκολο» σημείο αν καταπιάνεσαι με την τεχνολογία επειδή θα πρέπει να συνεργάζεσαι με κάποιον που έχει αυτές τις δεξιότητες.

Οι χρήστες των εξελιγμένων παιχνιδιών στα οποία υπάρχει το περιβάλλον επαυξημένης πραγματικότητας και έχουν συνηθίσει να κινούνται και να υπάρχουν σε άλλα περιβάλλοντα, έχουν αλλάξει συμπεριφορά εξαιτίας αυτών των ρόλων που παίζουν;

Στα games έχεις τη δυνατότητα να δημιουργήσεις έναν χαρακτήρα. Ωστόσο και τα κοινωνικά μέσα όταν αναδύθηκαν πριν από 15 χρόνια ήταν αρκετά παιγνιώδη. Ηταν χαριτωμένες απλές κινήσεις χαλαρού κοινωνικού παιχνιδιού. Μετά μπήκε το like στοιχείο που έφερε διαδικασίες ποσοτικοποίησης και ανταγωνισμού. Τότε οι χρήστες άρχισαν να φτιάχνουν τον χαρακτήρα τους, σκέφτονταν τι θα αρέσει στους άλλους και δημιουργήθηκε μία διαδικασία αυτοεμπορευματοποίησης. Ετσι είδαμε φίλους και γνωστούς να αλλάζουν με τα κοινωνικά μέσα. Με αυτήν την έννοια υπάρχει μία αλληλοεπίδραση μεταξύ των δύο χώρων. Εξαρτάται βέβαια από το παιχνίδι. Υπάρχουν κάποια που έχουν να κάνουν με διαδικασίες ενσυναίσθησης και το πώς ο παίκτης συνειδητοποιεί πράγματα και μπαίνει στον ρόλο του άλλου. Υπάρχουν και τα λεγόμενα serious games με τα οποία οι χρήστες συνειδητοποιούν τα προβλήματα που υπάρχουν και μπορούν να τα αντιληφθούν. Το καλό με το κακό συνυπάρχουν. Αυτό δεν αλλάζει.