Θολά, θαμπά, θαμμένα

Μια οικογένεια, μια ακόμα οικογένεια δυστυχισμένων ανθρώπων: αυτοί είναι οι Τάιρον, ή καλύτερα αυτή ήταν η οικογένεια του ίδιου του Ευγένιου Ο’Νιλ (Eugene Gladstone O’Neill, 1888-1953). Εκεί βασίστηκε και από εκεί εμπνεύστηκε το κορυφαίο ίσως θεατρικό του έργο κι ένα από σημαντικότερα του 20ού αιώνα. Αλλωστε και ο ίδιος αποτελεί μεγάλο κεφάλαιο του αμερικανικού και του παγκόσμιου θεάτρου. Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας (1936) και τέσσερα Πούλιτζερ το επιβεβαιώνουν – αν και το έργο του μιλάει από μόνο του, όπως και η πλούσια εργογραφία του. Με έναν καθαρό τρόπο γραφής, εμπλούτισε τα θεατρικά του με ρεαλισμό, χωρίς να τους στερήσει τα μεγάλα θέματα και το βαθύ συναίσθημα.

Γραμμένο τη δεκαετία του 1930, το «Ταξίδι μιας μεγάλης μέρας μέσα στη νύχτα» («Long Day’s Journey into Night») παραδόθηκε στον εκδότη το 1941, αλλά έπρεπε να περιμένει τον θάνατο του δημιουργού του για να ανέβει στη σκηνή. Αν και ο Ο’Νιλ ζήτησε να παιχθεί 25 χρόνια μετά τον θάνατό του, η παγκόσμια πρεμιέρα δόθηκε το 1956 στο Βασιλικό Δραματικό Θέατρο της Στοκχόλμης. Η συνέχεια μοιάζει αυτονόητη – παραγωγές στην υπόλοιπη Ευρώπη αλλά και στη Νέα Υόρκη καθώς και η βραβευμένη κινηματογραφική ταινία του Σίντνεϊ Λουμέτ με την Κάθριν Χέπμπορν το 1962. Στην Ελλάδα το έργο πρωπαρουσιάστηκε το 1956 από το Εθνικό Θέατρο με έναν «ιδανικό» θίασο: Μινωτής, Παξινού, Χορν, Φυσσούν και Χατζηαργύρη…

Στο «Μακρύ ταξίδι…» ανεβαίνουν στη σκηνή ο ηθοποιός πατέρας Τζέιμς, η ηρωινομανής μάνα Μαίρη, ο αλκοολικός πρωτότοκος γιος Τζέιμι – που επηρεάζει και τον μικρότερο, τον Εντμοντ. Πέμπτο πρόσωπο η Κάθλιν, η υπηρέτρια του σπιτιού. Αυτοί είναι οι Τάιρον ή μάλλον οι Ο’Νιλ…

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ο Δημήτρης Καραντζάς έστησε την παράστασή του μέσα σε ένα τοπίο «θολό», σαν όλα όσα συμβαίνουν στο σπίτι των Τάιρον, «μια καλοκαιρινή μέρα» του 1912, να καλύπτονται από ομίχλη, για να καλύψουν με τη σειρά τους τα ψέματα και να φέρουν στην επιφάνεια τις ψευδαισθήσεις μέσα στις οποίες έχουν όλοι επιλέξει να ζουν. Επιλέγοντας να φωτίσει στιγμές και διαλόγους ο σκηνοθέτης σιγά σιγά προσπαθεί να καθαρίσει αυτή τη θαμπάδα, ακολουθώντας, με τρόπο αντίστροφο, τις σχέσεις των μελών της οικογένειας. Οσο η ένταση αυξάνεται και η αλήθεια βγαίνει στο φως τόσο το τοπίο «ξανοίγει»… Πάντα όμως, σε μια γωνιά, το τραπέζι των οικογενειακών συνάξεων βρίσκεται σχεδόν χωμένο (θαμμένο;) κάτω από τη γη, μέσα στα χώματα και τις λάσπες – σαν μια νύξη στο αδύνατον της συνύπαρξης και της επικοινωνίας. Η αγάπη και το μίσος εναλλάσσονται, καθώς τα τραύματα που κουβαλούν οι ήρωες του Ο’Νιλ – και ο ίδιος μαζί – θέλουν αλλά δεν μπορούν να επουλωθούν. Αυτή η θολή ατμόσφαιρα μπολιάζεται με δόσεις (πικρού) χιούμορ από τον πατέρα και την υπηρέτρια…

Η Μπέττυ Αρβανίτη ως Μαίρη Τάιρον επιχειρεί μια κατάδυση στα έγκατα της απελπισίας και της παραίτησης, πλάι στον Αλέξανδρο Μυλωνά που φέρει το αδιέξοδο του Τζέιμς με σταγόνες αυτοκριτικής διάθεσης. Ο Αινείας Τσαμάτης στον ρόλο του Τζέιμι μοιάζει να μην εντάσσεται πλήρως στο οικογενειακό κάδρο – πιο σκληρός και  μονοκόμματος. Ερμηνεία μεγάλης ευαισθησίας και λεπτομέρειας, ο Εντμοντ του Βασίλη Μαγουλιώτη – εξαιρετικός στον μονόλογό του στο τέλος. Ενδιαφέρουσα, υποκριτικά, η Ελίνα Ρίζου, με τη σουρεαλιστική περσόνα της.

Πού χάθηκε ο Αριστοφάνης;
Μια Επίδαυρος διαφορετική, μια Επίδαυρος που επιδιώκει να δώσει ένα άλλο στίγμα, χωρίς ωστόσο να αλλάζει πλεύση: κάπως έτσι θα μπορούσε να περιγράψει κανείς το πρόγραμμα των φετινών Επιδαυρίων, που από τις επιλογές των ποιητών και των έργων και μόνο βροντοφωνάζει τη διαφορά του που δεν είναι άλλη από την πλήρη απουσία του Αριστοφάνη – όχι όμως και της κωμωδίας.
Είναι πράγματι εντυπωσιακό το γεγονός ότι αυτή η απουσία σπανίζει – ίσως και να είναι η πρώτη φορά που στο αρχαίο θέατρο του Πολυκλείτου δεν θα παρουσιαστούν ο λόγος και η κωμική του ματιά. Και είναι απορίας άξιον πώς και γιατί σε μια τόσο τεταμένη και δύσκολη εποχή οι σκηνοθέτες δεν κατέφυγαν στη σκέψη «ας γελάσει λίγο το χειλάκι μας…». Μάλλον κινήθηκαν αντίθετα, προσφέροντας λίγη «ξεκούραση» στον Αριστοφάνη, λίγο χώρο και χρόνο στην έμπνευση. Αντ’ αυτού ένας Μποστ και η δική του «Μήδεια» έρχονται να καλύψουν το κωμικόν – από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού. Ενώ η άκρως επιτυχημένη «Ελένη» του Ευριπίδη και του ΚΘΒΕ (που ακυρώθηκε πέρυσι λόγω πυρκαγιών) θα παιχθεί φέτος προσφέροντας άφθονο γέλιο – και ας μη χαρακτηρίζεται ως καθαρόαιμη του είδους.
Αλλο ένα ιδιαίτερο στοιχείο των Επιδαυρίων 2022 είναι οι δύο ξένες παραγωγές, ευρωπαίων δημιουργών, που θα κάνουν πρεμιέρα στη χώρα μας: ο Ολλανδός Johan Simons με τη Schauspielhaus Bochum προτείνουν την «Αλκηστη» του Ευριπίδη και ο Γερμανός Ulrich Rasche με το Residenztheater τον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου.
Εν συνεχεία: «Πέρσες» του Αισχύλου, σε συμπαραγωγή με την Ελευσίνα-Πολιτιστική Πρωτεύουσα, σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά και με έναν θίασο πρώτης επιλογής: Ρένη Πιττακή, Χρήστος Λούλης, Γιώργος Γάλλος κ.ά. «Αίας» του Σοφοκλή από το Εθνικό με τον Αργύρη Ξάφη στον ρόλο του σκηνοθέτη –πρωτάρη στο αρχαίο δράμα, με εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεατρική ομάδα: Δημήτρης Ημελλος, Δέσποινα Κούρτη, Γιάννης Νταλιάνης, Εύη Σαουλίδου, Στάθης Σταμουλακάτος, Χρίστος Στυλιανού, Νίκος Χατζόπουλος. Το πρόγραμμα ολοκληρώνεται με την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή από τον Τσέζαρις Γκραουζίνις και τους Ελλη Τρίγγου, Βασίλη Μπισμπίκη, Ιεροκλή Μιχαηλίδη, Γιώργο Παπαγεωργίου, Δανάη Μιχαλάκη κ.ά. και την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη με τους Χριστίνα Χειλά-Φαμέλη, Ιωάννα Παππά, Γιώργο Χρυσοστόμου, Λάζαρο Γεωργακόπουλο κ.ά.