«Ενας πόλεμος συναισθηματικός, ένας πόλεμος μνήμης»

«Ο αυταρχισμός είναι κάτι πολύ επικίνδυνο και τελικά οδηγεί σε δύο κατευθύνσεις: είτε στην απομόνωση είτε στον επεκτατισμό και στην επιθετικότητα. Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει η αντίληψη ότι είσαι διαφορετικός, ότι είσαι περικυκλωμένος από εχθρούς, ότι δεν μπορείς να εμπιστευτείς κανέναν: ένα είδος παράνοιας. Στη δεύτερη περίπτωση υπάρχει νοσταλγία για μια χαμένη αυτοκρατορία. Βρίσκω την αυτοκρατορική νοσταλγία πολύ επικίνδυνο πράγμα, γιατί στην καρδιά της υπάρχει μια επιλεκτική μνήμη: πιστεύει ότι το παρελθόν ήταν μόνο γεμάτο μεγαλεία, σαν μια χρυσή εποχή που την πήραν άλλοι και είναι απαραίτητο να ανακάμψει. Είναι η αφήγηση που χρησιμοποιεί τώρα η Ρωσία: και δεν είναι μια αθώα αφήγηση».

Η Ελίφ Σαφάκ έχει βιώσει την αυταρχική εξέλιξη της Τουρκίας από πρώτο χέρι. Η τουρκάλα συγγραφέας του «Μπάσταρδου της Κωνσταντινούπολης», του «Μαθητευόμενου αρχιτέκτονα» και πολλών άλλων επιτυχημένων μυθιστορημάτων και δοκιμίων έχει κατηγορηθεί από την κυβέρνηση Ερντογάν για «προσβολή της τουρκικότητας» λόγω αναφορών της στη Γενοκτονία των Αρμενίων. Εδώ και χρόνια ζει στο Λονδίνο, έχοντας αποκτήσει τη βρετανική υπηκοότητα.

Μιλώντας στην ιταλική εφημερίδα «Corriere della Sera», η 51χρονη συγγραφέας θεωρεί ότι ο απομονωτισμός και ο επεκτατισμός τρέφονται ο ένας από τον άλλο. «Ενα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να οικοδομήσει την απομόνωση: και το αφήγημα θα είναι ότι δεν χρειάζονται τη δημοκρατία επειδή δεν ανήκει στην κουλτούρα τους, είναι ένας διαφορετικός πολιτισμός. Χτίζουν λοιπόν αυτόν τον απομονωτισμό, ο οποίος στη συνέχεια μετατρέπεται σε επεκτατισμό».

Αρα το αφήγημα της απομόνωσης και της διαφορετικότητας τροφοδοτεί την ιδέα της εξωτερικής απειλής. Επομένως ο επεκτατισμός παρουσιάζεται ως κάτι αμυντικό;

«Ακριβώς. Το παράδοξο είναι ότι σε αυτή την αφήγηση η επιθετικότητα παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα της αδικίας. Δεν υπάρχει μόνο συστηματική προπαγάνδα και παραπληροφόρηση, αλλά και παραμόρφωση, η οικοδόμηση ενός νέου αφηγήματος βασισμένου στη θυματοποίηση. Οι αυτοκρατορίες το κάνουν αυτό ειδικά όταν λένε ότι πρόκειται για μεγάλη αυτοκρατορία που έχει συρρικνωθεί επειδή τα εδάφη της έχουν αφαιρεθεί. Αυτή η αφήγηση είναι τοξική και διαστρεβλώνει την πραγματικότητα».

Φαίνεται απίστευτο ότι στον 21ο αιώνα έχουμε να αντιμετωπίσουμε την αυτοκρατορική νοσταλγία στην καρδιά της Ευρώπης. «Πρόκειται για έναν πόλεμο μνήμης. Μας είπαν ότι τώρα που έφυγαν ο 19ος και ο 20ός αιώνας, οι επόμενοι πόλεμοι θα γίνονταν για τις πληροφορίες και την τεχνολογία. Ομως αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ένας πόλεμος του 19ου αιώνα, που στοχεύει εναντίον αμάχων αλλά βασίζεται στις μνήμες ενός παρελθόντος. Η μνήμη είναι η λέξη – κλειδί εδώ. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα συναισθηματικό πόλεμο: ο Πούτιν ανέκαθεν παρουσιαζόταν ως λογικός και υπολογιστικός άνθρωπος, ένας κλασικός αξιωματικός της KGB χωρίς συναισθήματα, αλλά στην πραγματικότητα αυτός είναι ένας συναισθηματικός πόλεμος. Ο Πούτιν παίζει με τα συναισθήματα των ανθρώπων και βασίζεται στα συναισθήματα: αν δεν καταλαβαίνουμε το παρελθόν, δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει σήμερα. Και όταν λέω το παρελθόν, εννοώ την ερμηνεία του παρελθόντος, το ξαναγράψιμό του: αν ρωτήσουμε τους Ουκρανούς ποιο ήταν το παρελθόν, θα μας πουν μια διαφορετική ιστορία. Η ερμηνεία του Πούτιν είναι μια επιλεκτική και φιλτραρισμένη ερμηνεία του παρελθόντος. Ούτως ή άλλως, οι αυταρχικοί ηγέτες βασίζονται σε αυτό».

Αραγε υπάρχει ελπίδα για τη Ρωσία ή είναι καταδικασμένη σε αυταρχισμό; «Τα αυταρχικά καθεστώτα προσπαθούν πάντα να δώσουν την εντύπωση ότι αποτελούν ομοιογενές μπλοκ, αλλά ποτέ δεν είναι. Ακόμα κι αν το καθεστώς Πούτιν προσπαθεί να καταπνίξει κάθε αντιπολίτευση, υπάρχουν νέοι στη Ρωσία που δεν θέλουν αυτόν τον πόλεμο και διαμαρτύρονται στον δρόμο, υπάρχουν ηλικιωμένοι που είδαν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και που επίσης διαμαρτύρονται. Ο αυταρχισμός δεν λειτουργεί μακροπρόθεσμα».

Φαινόταν ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει πλέον χώρος στη σύγχρονη Ευρώπη για μια σύγκρουση όπως αυτή που βλέπουμε στην Ουκρανία. «Υπήρχε υπερβολική αισιοδοξία, ειδικά στο τέλος του περασμένου αιώνα: από τη στιγμή που το Τείχος του Βερολίνου κατέρρευσε και η ΕΣΣΔ διαλύθηκε, υπήρχε η προσδοκία ότι ο μόνος δρόμος που απέμενε ήταν η φιλελεύθερη δημοκρατία και ότι χάρη στην τεχνολογία η δημοκρατία θα εξαπλωθεί παντού. Ενα μεγάλο λάθος ήταν η υπερβολική αισιοδοξία στις πληροφορίες: στην πραγματικότητα η πληροφορία δεν είναι γνώση και σίγουρα δεν είναι σοφία. Είναι τρία πολύ διαφορετικά πράγματα: οι πολλές πληροφορίες μάς κουράζουν και προσθέτουν επίσης πολλή παραπληροφόρηση. Πώς λοιπόν παίρνουμε αληθινή γνώση; Χρειαζόμαστε βιβλία, ερευνητική δημοσιογραφία, όχι μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά και κουβέντες, να εκτιθέμεθα σε διαφορετικές απόψεις. Οσο για τη σοφία, απαιτεί συναισθηματική νοημοσύνη».