Μορφές του ’21 από χώμα κι ουρανό

Στις 18 Μαρτίου 1844 ημέρα κατά την οποία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες της πρώτης εθνοσυνέλευσης των Ελλήνων, η εφημερίδα «Αθηνά» έγραψε χαρακτηριστικά στην πρώτη σελίδα της:

«Ο κάλαμός μας αδυνατεί να περιγράψη την πάνδημον χαράν την οποίαν επροξένησεν η σημερινή αληθώς χαρμόσυνος τελετή εις το κοινόν της πρωτεύουσας. Τούτο μόνον αρκούμεθα να είπωμεν, ότι το έθνος ησθάνθη τον πολύτιμον θησαυρόν τον οποίον διά της παραδειγματικής φρονήσεως του βασιλέως Οθωνος και της ιδίας του αξιοσυστάτου διαγωγής ομού και των ειλικρινών προσπαθειών πολλών φρονίμων μελών του και ειλικρινών φίλων του απήλαυσεν… υπό τοιούτους δε αισίους οιωνούς εκυρώθη και καθιερώθη το τόσον ποθητόν από τον ελληνικόν λαόν Σύνταγμα ή κατά την έκφρασιν ενός των πρωταγωνιστών μας, το πολιτικόν μας ευαγγέλιον».

H εφημερίδα δικαιολογημένα πανηγύριζε. Δεκατέσσερα ολόκληρα χρόνια μετά το Πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας οι Ελληνες αποκτούσαν και πάλι Σύνταγμα, αφού μετά την έλευση και τη δολοφονία του πρώτου Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος είχε αναστείλει το Σύνταγμα της Τροιζήνας, οι Βαυαροί είχαν εμείνει στην απολυταρχική διακυβέρνηση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ψήφιση του πρώτου Συντάγματος του ελληνικού βασιλείου το 1844 και η καθιέρωση της συνταγματικής μοναρχίας υπήρξε μία μεγάλη εθνική κατάκτηση, ικανή να δικαιολογήσει τις εκδηλώσεις χαράς και ικανοποίησης από τους Ελληνες. Δεν υπήρξαν βεβαίως όλες οι αποφάσεις της εθνοσυνέλευσης εκείνης προς τη σωστή κατεύθυνση. Το περίφημο Ψήφισμα Β’ που για λόγους μικροπολιτικούς στερούσε την ελληνική ιθαγένεια σε πλήθος αλύτρωτων Ελλήνων υπήρξε μία μελανή σελίδα που στοίχειωσε για πολλές δεκαετίες την ιστορική διαδρομή του ελληνικού βασιλείου.

Ομως η πρώτη περίοδος της βασιλείας του Οθωνα είχε δεκάδες θέματα να διαχειρισθεί. Το βασικότερο βεβαίως υπήρξε εκείνο της ενίσχυσης των θεσμών, η συγκρότηση των οποίων παρέμενε ημιτελής από την εποχή του Καποδίστρια. Η αναδιοργάνωση του στρατού, η ενίσχυση του αισθήματος της ασφάλειας με την ανάπτυξη της χωροφυλακής, το αυτοκέφαλο της ελλαδικής εκκλησίας, η ενίσχυση της παιδείας, η θωράκιση της δικαιοσύνης, αλλά κυρίως η δημιουργία παραγωγικής βάσης και ενός αξιόπιστου φορολογικού μηχανισμού υπήρξαν εξισώσεις δύσκολες που όρθωναν τεράστια εμπόδια στις πολιτικές πρωτοβουλίες. Την ίδια στιγμή οι επεμβάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων στις εσωτερικές ελληνικές πολιτικές υποθέσεις, κυρίως μέσω των τριών ξενικών κομμάτων, στάθηκαν αρκετές φορές ωμές και αδίστακτες. Ηταν εμφανές διά γυμνού οφθαλμού ότι η ανεξαρτησία του ελληνικού βασιλείου μπορεί να είχε κατοχυρωθεί με επίσημες συνθήκες, υστερούσε όμως ακόμη σημαντικά σε επίπεδο ουσίας.

Η Ελλάδα του 1840 ήταν μια φτωχή, υπερχρεωμένη, σχεδόν υπανάπτυκτη χώρα. Η γενιά της Παλιγγενεσίας βρισκόταν στην ώριμη ακμή της έχοντας στα χέρια της τις πολιτικές και κοινωνικές τύχες της χώρας. Μεγάλο μέρος των αγωνιστών της Επανάστασης για μια σειρά από λόγους είχε περιθωριοποιηθεί από την εξουσία, η οποία κατά βάση διανεμόταν από τους Βαυαρούς σε τιμάρια ανάλογα με τις διαθέσεις των τριών Μεγάλων Δυνάμεων. Το γεγονός αυτό, η αδυναμία δηλαδή του νεοσύστατου ελληνικού βασιλείου να εξελιχθεί σε μία φιλελεύθερη δημοκρατία είχε δυσαρεστήσει και αρκετούς Φιλέλληνες που ήδη από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης είχαν αντιμετωπίσει την Ελλάδα ως ένα φιλελεύθερο πείραμα, πρότυπο για τους άλλους ευρωπαϊκούς λαούς.

Σε αυτό τον κύκλο των φιλελεύθερων διανοουμένων και Φιλελλήνων εντασσόταν και ο βέλγος διπλωμάτης Μπενζαμέν Μαρύ. Διαπιστεύθηκε στην οθωνική Ελλάδα το 1838 με βασική αποστολή τη σύναψη εμπορικής συμφωνίας ανάμεσα στις δύο χώρες. Ομως σύντομα αποδείχθηκε πως ο Μαρύ ήταν κάτι πολύ περισσότερο από έναν διπλωμάτη καριέρας. Ρομαντικός και ευαίσθητος, φιλελεύθερος και μαχητικός ζυμώθηκε γρήγορα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας μη διστάζοντας να εκφράζει ευθαρσώς τη γνώμη του υπερβαίνοντας ακόμη και αυτά τα διπλωματικά εσκαμμένα. Ο Μαρύ συνδέθηκε με τους Ελληνες και αγάπησε τη σύγχρονή του Ελλάδα πολύ περισσότερο από την αρχαιοελληνική της πρόσληψη. Παρακολούθησε από το διπλωματικό θεωρείο της εργασίες της Πρώτης Εθνικής Συνέλευσης την περίοδο 1843-1844. Φρόντισε μάλιστα να φιλοτεχνήσει τα πορτρέτα 202 πληρεξουσίων και θεατών της Εθνικής Συνέλευσης. Τα πορτρέτα εκείνα συμπεριλήφθηκαν σε λεύκωμα το οποίο το 2016 προσκτήθηκε στο Λονδίνο από το Ιδρυμα Σύλβιας Ιωάννου. Ακολούθησε η ταξινόμηση και η τεκμηρίωση των γεγονότων και των προσωπογραφιών από το επιστημονικό δυναμικό της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας Ελλάδος και του Ιδρύματος Σύλβιας Οικονόμου.

Ο επαναστατημένος κόσμος

Μέσα από τις σελίδες του λευκώματος αναδεικνύεται όλος ο κόσμος της επαναστατημένης Ελλάδας. Στα πρόσωπα των Πληρεξουσίων του Εθνους αντιπροσωπεύονται όλες οι γεωγραφικές, κοινωνικές και πολιτικές ομάδες της γενιάς της Επανάστασης. Εκεί βρίσκεται ο αδιαμφισβήτητος στρατιωτικός ηγέτης της, ο Γέρος του Μοριά, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης με τα παλικάρια του, εκεί είναι και ο εκπρόσωπος του εφοπλιστικού κατεστημένου, ο Υδραίος Λάζαρος Κουντουριώτης, αλλά και ο δαιμόνιος πολιτικός Ιωάννης Κωλέττης. Στο κάδρο της Εθνοσυνέλευσης βρίσκονταν επίσης και αντιπρόσωποι από τις αλύτρωτες περιοχές του Ελληνισμού, όπως ο Τσάμης Καρατάσος και ο Ανδρόνικος Πάικος ως εκπρόσωποι των υπόδουλων Μακεδόνων, ο Χατζηχρήστος Βούλγαρης ως εκπρόσωπος των Βουλγάρων, των Σέρβων και των Θρακών, ο Νικόλαος Πρασακάκης και ο Γεώργιος Γλαράκης ως εκπρόσωποι των Χιωτών. Εκεί βρίσκονταν όλοι, οι καπεταναίοι του Μοριά και οι αρματολοί της Ρούμελης, οι καραβοκύρηδες των νησιών, τα στελέχη της Φιλικής Εταιρείας, οι κληρικοί, οι φραγκοφορεμένοι πολιτικοί.

Οι μορφές τους όπως τις αποτύπωσε ο Μπενζαμέν Μαρύ αναδεικνύουν ανάγλυφα το μεγαλείο της γενιάς εκείνης που δημιούργησε εν πολλοίς την πατρίδα μας χαρίζοντας μας την ελευθερία αλλά και μια εθνική εστία. Η ιστορία της Επανάστασης πέρασε στην κυριολεξία από πάνω τους. Τα σκαμμένα τους πρόσωπα, οι πλούσιες γενειάδες και τα ψαρά μαλλιά είναι ενδεικτικά του χρόνου που κύλησε σμιλεύοντάς τα με τους καημούς του υπόδουλου Γένους. Στα βλέμματά τους καθρεπτίζονται όλα τα όνειρα, οι αντιφάσεις, οι αγωνίες και τα διλήμματα, οι αντιπαραθέσεις του κατακερματισμένου ελληνικού κόσμου της εποχής, αλλά κυρίως αποτυπώνεται η περηφάνεια και η ικανοποίησή τους. «Τα καταφέραμε» μοιάζει σαν να μας λένε όλοι τους με μια χαρακτηριστική ικανοποίηση. Κι έτσι περήφανα και απενοχοποιημένα η λιπόσαρκη φιγούρα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη συνταιριάζει αρμονικά με την αρχοντική μορφή του Γεώργιου Κουντουριώτη, την αρχέγονη εικόνα του γέροντα Πανούτσου Νοταρά και τη γαλήνια όψη του Νικήτα Σταματελόπουλου, Νικηταρά, που στο όνειρό του σίγουρα σαν σε κινηματογραφική ταινία θα ξετυλίγονταν οι μάχες που έδωσε στη διάρκεια της Εθνεγερσίας.

Χάριτες χρωστάμε στον Μπενζαμέν Μαρύ που με το πενάκι του διέσωσε τα πρόσωπα εκείνης της επαναστατικής γενιάς. Είκοσι χρόνια αργότερα, στη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1864, οι περισσότεροι από αυτούς είχαν αποβιώσει παραχωρώντας τη θέση τους στην πρώτη γενιά Πληρεξουσίων που ανδρώθηκε στο ελεύθερο ελληνικό βασίλειο και είχε στο μεγαλύτερο μέρος της εκπαιδευτεί στο Οθωνικό Πανεπιστήμιο της Αθήνας.

Είναι ευτύχημα ότι οι Βαυαροί αντιλήφθηκαν από την πρώτη κιόλας στιγμή πως η ιστοριογραφική αφήγηση της Ελληνικής Επανάστασης έπρεπε να συμπεριλάβει όλους τους πρωταγωνιστές της, παρά τις επιμέρους αντιθέσεις, τα πάθη και τις ιδιαιτερότητές τους. Στην κυρίαρχη ιστοριογραφική αφήγηση, κάτι που και ο ίδιος ο Μπενζαμέν Μαρύ αντιλήφθηκε και αποτύπωσε με ενάργεια με το πενάκι του, συμπεριλήφθηκε το σύνολο των δυνάμεων του επαναστατημένου Ελληνισμού, δίχως αποκλεισμούς, διακρίσεις, κατηγοριοποιήσεις και κατατάξεις. Και πώς άλλωστε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. Το πρότυπο ελληνικό βασίλειο είχε βασιστεί σε όλους, τους είχε ανάγκη όλους, γι’ αυτό και εν τέλει τους αγκάλιασε όλους. Κυρίως, όμως, είχε κατανοήσει τον κρίσιμο ρόλο της Ιστορίας, και της ιστορικής μνήμης και αφήγησης όχι ως μια δικαστική διαδικασία αναζήτησης αθώων και ενόχων, ούτε ως μια πλειοδοσία μεγαλύτερης ή μικρότερης προσφοράς αλλά ως μια βαθιά λυτρωτική κατανόηση των διλημμάτων που αντιμετώπισε η γενιά της Επανάστασης. Μπορεί η οπτική γωνία να μην υπήρξε η ίδια, μπορεί οι επιμέρους προτεραιότητες να ήταν διαφορετικές, κοινό, ωστόσο υπήρξε το διακύβευμα για όλους, ελευθερία ή θάνατος. Οποιοι κι αν ήταν οι πρωταγωνιστές της Επανάστασης, οι αφανείς και οι δοξασμένοι εμπνευστές και δημιουργοί της, με τα ελαττώματα και τα προτερήματά τους, ήταν όλοι τους, οι αρχιτέκτονες του ελεύθερου εθνικού μας κράτους. Ιστοριογραφικά δεν θα πάψουμε ποτέ να τους μελετούμε με ψυχραιμία και αντικειμενικότητα, να φωτίζουμε τις σκοτεινές και τις λαμπερές πλευρές τους, ως ιστορικά όμως πρόσωπα ενταγμένα αρμονικά στο πάνθεον της εθνικής μας ιστορίας οφείλουμε να τους τιμούμε και να τους μνημονεύουμε εις το διηνεκές.

Σήμερα δύο αιώνες μετά την Παλιγγενεσία, με συγκίνηση και σεβασμό ανατρέχουμε στην κορυφαία στιγμή της νεότερης ιστορίας μας αναστοχαζόμενοι τα γεγονότα, τα πρόσωπα, τις μεγάλες και τις μικρές στιγμές της. Και έχω βαθιά την πεποίθηση πως τόσο το Ιδρυμα Σύλβιας Ιωάννου που τόσο τιμά με τη δράση του τον Κυπριακό Ελληνισμό, όσο και η κιβωτός της εθνικής μας συνείδησης και μνήμης, η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία Ελλάδος και οι άξιοι συνεργάτες τους θα έχουν να καυχιόνται πως με την έκδοση αυτού του τόμου αλλά και με το σύνολο των δραστηριοτήτων τους τούτο το επετειακό έτος αναδείχθηκαν άξια τέκνα της εμπνευσμένης γενιάς της Επανάστασης. Αξιζε τον κόπο τούτη η έκδοση που παρουσιάζουμε σήμερα, όχι μια οποιαδήποτε έκδοση, αλλά ένας τόμος που ξεχειλίζει από τα επιτεύγματα και τις θύμησες της γενιάς των πατέρων του ελληνικού κράτους. Αλλά και ένας τόμος που αρμονικά και με σεμνότητα μέσω των αποτυπώσεων του Μπενζαμέν Μαρύ συνδέει τον Ελληνισμό με τον φυσικό ιδεολογικό του κόσμο, εκείνον του κοσμοπολιτισμού, των μεγάλων πανανθρώπινων ιδεών και αξιών, που επέτρεψαν διαχρονικά στους Έλληνες να πραγματοποιήσουν με επιτυχία το ταξίδι τους στον ιστορικό χρόνο.

Η Ελληνική Επανάσταση είναι μια μεγαλειώδης επανάσταση για πολλούς λόγους. Επιτρέψτε μου να εστιάσω σε έναν μόνο από τους λόγους αυτούς που επιτρέπουν μια τέτοια διαπίστωση. Κάθε ένας από εμάς, τις Ελληνίδες και τους Ελληνες αλλά και οι χιλιάδες ανά τον κόσμο Φιλέλληνες είναι σε θέση να αναγνωρίσει στην Επανάσταση των Ελλήνων στοιχεία της ιδιοπροσωπίας και της ταυτότητάς του. Ετσι παρόλες τις ετερότητες σε σχέση με την Εθνεγερσία που ακόμη και σήμερα συντηρούνται σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές της πατρίδας μας, ακόμη και με τις διαφορετικές ερμηνείες και τα χαρακτηριστικά που της αποδίδουν συχνά ορισμένες εθνοτοπικές αλλά και ιδεολογικές ομάδες του συνόλου Ελληνισμού, η αφήγηση της Εθνεγερσίας ξυπνάει σε όλους μας τα ίδια μοναδικά αισθήματα υπερηφάνειας και συγκίνησης. Δεν είναι λίγο αυτό. Ισως μάλιστα η γενιά μας αξιωθεί να ζήσει έως και το φθινόπωρο του 2031 όταν πιστεύω ότι θα ολοκληρωθούν οι εορτασμοί για την Ελληνική Επανάσταση με την πρέπουσα απόδοση τιμής στον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια, το κλείσιμο του επαναστατικού κύκλου, να δει να σβήνουν οι φωτιές της Επανάστασης και να σμιλεύεται με άξονα την εθνική ενότητα η νέα εθνική μας ταυτότητα, ανεκτική και φιλόξενη στο μέσον σχεδόν του 21ου αιώνα. Είμαι εξάλλου απόλυτα βεβαίως πως κάτι τέτοιο θα επιθυμούσαν στο σύνολό τους και όλα τα πρόσωπα που φιλοτεχνήθηκαν από τον Μπενζαμέν Μαρύ.

Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης υπηρετεί ως καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ

info

«Η ιστορία έχει πρόσωπο», Ιδρυμα Σύλβιας Ιωάννου – Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος{CR}Ερευνα – Κείμενα: Ιφιγένεια Βογιατζή, Μαρία Γιουρούκου, Χαρίκλεια Γ. Δημακοπούλου, Δήμητρα Κουκίου, Leonora Navari, Γιώργος Τζεδόπουλος{CR}Εκδόσεις AdVenture ΑΕ