Η επέτειος και η αυτογνωσία

Οι ιστορικές επέτειοι έχουν, αναμφίβολα, βαρύτητα. Αυτό, αν και ισχύει κατά κύριο λόγο για το ευρύτερο κοινό, δεν αφήνει αδιάφορους τους επαγγελματίες ιστορικούς. Μπορούμε να το επιβεβαιώσουμε αυτό ρίχνοντας μια ματιά στα βιβλία που εκδόθηκαν για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Επανάστασης καθώς και στο πλήθος των εκδηλώσεων που έγιναν με αφορμή την επέτειο.

Μια ανάλογη περίσταση αποτελεί και η επέτειος των 100 ετών από τη Μικρασιατική Καταστροφή και μάλιστα δυσκολότερη, αφενός γιατί αποτελεί το μέγιστο τραύμα της ιστορίας μας και αφετέρου γιατί βρίσκεται έναν αιώνα πιο κοντά μας από την Επανάσταση. Πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε τη Μικρασιατική Καταστροφή; «Με σεβασμό στο τραύμα και νηφαλιότητα, με εμπιστοσύνη στην επιστήμη, με εντιμότητα και θάρρος» αποφαίνονται οι Αγγελος Συρίγος και Ευάνθης Χατζηβασιλείου στο πόνημά τους που εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη. Πρόκειται για ένα βιβλίο που απευθύνεται στον μέσο αναγνώστη – ο οποίος γνωρίζει, ωστόσο, τα γεγονότα – και αναζητά απαντήσεις σε ερωτήματα που προβάλλουν και θα εξακολουθήσουν να προβάλλουν πέρα από την επέτειο της Καταστροφής.

Το βιβλίο συζητά πτυχές μιας περίπλοκης πραγματικότητας, με τους συγγραφείς να αποστασιοποιούνται από παλαιότερες εντάσεις, χωρίς να τις υποτιμήσουν και χωρίς επίσης να προσεγγίσουν τα ζητήματα με την άνεση που παρέχει η χρονική απόσταση, αδιαφορώντας για το πώς προσέγγισαν τα γεγονότα οι άνθρωποι που τα βίωσαν εκείνη την περίοδο. Μια σημαντική συμβολή του βιβλίου είναι πως αντιμετωπίζει την Καταστροφή στο πλαίσιο της διεθνούς ιστορίας, όχι αποκομμένη από αυτήν. Μόνο μέσα από τον ευρυγώνιο φακό τίθεται με ενάργεια και καθαρότητα το ενδιαφέρον της Ελλάδας για τον μικρασιατικό Ελληνισμό, με έμφαση από το 1890 κ. εξ. Εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η πολιτική του Βενιζέλου και των αντιβενιζελικών με τον Εθνικό Διχασμό να αποτελεί τον καταλύτη των εξελίξεων και την απαρχή των δεινών, ο ρόλος και τα συμφέροντα όλων των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής – και της αναδυόμενης ως τέτοιας Σοβιετικής Ενωσης – καθώς και πώς διευθετήθηκε στη Λωζάννη το πλήθος των εκκρεμοτήτων που είχαν προκύψει από την άρνηση επικύρωσης της Συνθήκης των Σεβρών από πολλές χώρες που την είχαν υπογράψει και μετά τη συντελεσθείσα ελληνική ήττα.

Οι παρατάξεις

Οι συγγραφείς δεν δικάζουν, πολύ περισσότερο δεν καταδικάζουν, αλλά στέκονται με σεβασμό και επιστημοσύνη απέναντι στις παρατάξεις που διαχειρίστηκαν το Μικρασιατικό Ζήτημα, ας μας επιτραπεί ο όρος. Παρουσιάζουν στον αναγνώστη τα καθοριστικά διλήμματα που τέθηκαν ενώπιον της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας εκείνη την περίοδο, επισημαίνουν τον σκληρό ρεαλισμό του Βενιζέλου έναντι του συναισθηματισμού των αντιπάλων του, τονίζουν τον στρατηγικό νου του (μετέπειτα δικτάτορα) Μεταξά, διαλύουν μύθους, όπως αυτόν της σκόπιμης διεξαγωγής των εκλογών το 1920, για να γλιτώσει ο Βενιζέλος την ευθύνη της επερχόμενης καταστροφής ή την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων. Σημαντικό ρόλος στην προσέγγιση έχουν οι τέσσερις (4) χάρτες που συνοδεύουν το βιβλίο. Αναδεικνύουν ενδιαφέρουσες πτυχές του υπό συζήτηση θέματος και τονίζουν, έστω υπόρρητα, τη στενή σχέση της ιστορίας με τη γεωγραφία, μια σχέση που είναι απαραίτητο, κατά τη γνώμη μας, να «αναθερμανθεί» εντός της σχολικής αίθουσας.

Ταυτόχρονα – και αυτό προσμετράται στα πολύ θετικά σημεία του βιβλίου – οι συγγραφείς στρέφουν τη ματιά και στο μέλλον. Τονίζουν το αυτονόητο, αλλά διαρκώς ζητούμενο στην ελληνική ιστορία, πως μόνο μέσα από την αποφυγή περιττών αντιπαραθέσεων, θα κατορθώσουμε να τιμήσουμε επί της ουσίας τους ανθρώπους που είτε χάθηκαν είτε βρέθηκαν στην Ελλάδα και μετέτρεψαν τον πόνο και την απώλεια σε δημιουργία, διαμορφώνοντας μια νέα, πλουσιότερη και καλύτερη νεοελληνική ταυτότητα. Αυτό, κατά την άποψή μας, ταιριάζει σε μια χώρα η οποία – με τη συμβολή όλων των Ελλήνων εδώ και δύο αιώνες – έχει κατορθώσει να υλοποιήσει πολλούς από τους στόχους που κατά καιρούς έθεσε και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τεράστιες προκλήσεις σε μια εποχή που (μοιάζει να) είναι προκατακλυσμιαία.

Ο Ν. Μπουμπάρης είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

{1BSYG}Αγγελος Συρίγος – Ευάνθης Χατζηβασιλείου {1BSYG}{CR}{2BTIT}Μικρασιατική Καταστροφή {CR}50 ερωτήματα και απαντήσεις {2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Πατάκη, {LF}σελ. 256{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,20 ευρ{4BTIM}ώ