Ο Αγιασμένος της Χίου

«Η δύναμη της λήθης δεν σημαίνει αδυναμία της μνήμης»

Αννα Μαντόγλου, «Κοινωνική Λήθη – Κοινωνική Μνήμη» (Αθήνα, 2010).

Η διήγηση που ακολουθεί ανήκει στις παραγνωρισμένες, μισοξεχασμένες ιστορίες ενός νησιού του Αιγαίου που κανείς πια δεν θέλει να θυμάται. Την αφηγείται ένας από τους κατοίκους του που έφυγε νέος και επέστρεψε μετά από δεκαετίες. Αν τον συναντούσατε στη Χώρα (πράγμα καθόλου απίθανο αφού καθημερινά σχεδόν έκανε τους περιπάτους του) θα σας μιλούσε με ευγένεια και με την ελαφρά ξενική προφορά που διατηρούσαν τα ελληνικά του μετά από πολλά χρόνια στην ξενιτιά. Θυμόταν το νησί πριν από εβδομήντα τόσα χρόνια όταν ήταν ακόμα παιδί. Την εποχή εκείνη η καθημερινότητα ήταν διαφορετική, ζωντανή μέσα στο φυσικό περιβάλλον της στεριάς και της θάλασσας που ζώνει το νησί μας. Κάθε γειτονιά, κάθε τοποθεσία διατηρούσε εμφανή τα σημάδια του παρελθόντος της.

Τα νησιά του Αιγαίου συνδέονται περισσότερο με τη Μικρά Ασία και την Ευρώπη παρά μεταξύ τους ή με τη Ρούμελη και την Πελοπόννησο. Φυσική τους ενδοχώρα υπήρξε ανέκαθεν η Ανατολία. Φυσικό τους περιβάλλον, αιώνια ζωντανό και ανεξάντλητο, υπήρξε η θάλασσα. Χάρη στους καπεταναίους και στα πληρώματα που για αιώνες διαφέντευαν τη λεκάνη της Μεσογείου οι τέχνες, οι ιδέες, τα εμπορεύματα έφταναν κατευθείαν στα προστατευμένα λιμάνια τους. Για πολλά αιγαιοπελαγίτικα νησιά, τα φώτα του Διαφωτισμού ήταν ταυτόσημα με τα φώτα της προκυμαίας και του ταρσανά. Σημαντικές αποφάσεις της γαλλικής Εθνοσυνέλευσης, κυριαρχικές βλέψεις του Τσάρου τής Ρωσίας, επεκτατικές ναυμαχίες της κραταιάς Αλβιώνος με όπλα νέας τεχνολογίας επηρέαζαν άμεσα τις θαλασσοδαρμένες, διεθνοποιημένες κοινότητες του Αιγαίου, ενώ ταυτόχρονα η Στερεά και η Θεσσαλία αναμετριόνταν με τα μεγέθη της Βαλκανικής Χερσονήσου.

Ενα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας μας θα μπορούσε να εξιστορηθεί από έναν ιστοριοδίφη του Αιγαίου Πελάγους και των νησιών του, από τα παράλια της Μικράς Ασίας μέχρι τις απέναντι όχθες της Στερεάς και της Πελοποννήσου. Αναγνωρισμένες αιτίες παγκόσμιων γεγονότων σπάνια βρίσκονται στα εθνικά ή διοικητικά κέντρα των κρατών – συχνότερα ανακαλύπτονται σε τυχαία, περιφερειακά, απροκάλυπτα γεγονότα που περνούν απαρατήρητα μέχρι να εκραγούν, πολλές φορές με την κοσμογονική δύναμη ηφαιστείων. Από το Αιγαίο και τη γεωγραφία που το περιβάλλει σαν μια μεγάλη, διηπειρωτική μαγνητική πυξίδα ξεκινούν οι αρχές και τα τέλη πολιτισμών, καταστροφών και πολέμων, αλλά και θαυμαστών επιτευγμάτων της ανθρώπινης ιστορίας.

Είτε το θέλουμε είτε όχι, στα νησιά του Αιγαίου ζούμε περιστοιχισμένοι από ιστορικά σημάδια διαφόρων εποχών. Τα διαβάζουμε, τα ερμηνεύουμε, τα καταστρέφουμε ή τα αποκαθιστούμε ανάλογα με τις περιστάσεις και τις συγκυρίες. Είμαστε πάντα όμηροι των προκαταλήψεών μας και σαν τέτοια προκατάληψη δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί και η αγάπη μας για τον τόπο που μας γέννησε. Ακολουθεί λοιπόν η εξιστόρηση του συντοπίτη μας. Εχουν περάσει σχεδόν δέκα χρόνια από τον θάνατό του, σε προχωρημένη ηλικία, στο πατρικό του σπίτι κοντά στο λιμάνι.

Περνώντας μπροστά από τον τοίχο του Αγιασμένου θυμάμαι πάντα την ιστορία του όπως την άκουσα από τον παππού μου. Πριν χτιστεί το λιμάνι η θάλασσα ερχόταν γύρω από τους ανεμόμυλους και ξεχείλιζε τον βούρκο και τα βούρλα. Δρόμος υπήρχε μόνο από τη μέσα μεριά. Τον χειμώνα με τον βοριά τα κύματα έρχονταν άγρια μέχρι την αυλή του σπιτιού μας. Οταν έβρεχε τα νερά λίμναζαν παντού. Τις νύχτες δεν έβλεπες τη μύτη σου και θα έπρεπε να σε φέρει κάποιος με καρότσα και φανάρι. Τώρα δεν ενδιαφέρεται κανείς ν’ αρχίσει τέτοιες κουβέντες, παρόλο που ορισμένοι θα μπορούσαν ακόμα να θυμηθούν οικογενειακές διηγήσεις, αν ήθελαν. Δεν ενδιαφέρεται κανείς, δεν μιλάει κανείς. Στα σκιερά σοκάκια του λιμανιού και στις κλειστές αυλές της Ευαγγελίστριας ανθίζουν ακόμα γιασεμιά, φούλια και μπουγαρίνια – εγώ αυτά θυμάμαι, με αυτά μεγάλωσα.

Εχουν περάσει πολλά χρόνια. Υπάρχουν βέβαια βιβλιοθήκες και μικρά μουσειακά ιδρύματα – στον τόπο αυτό δεν μας εμπνέει τόσο η ανάγκη ή η παρηγοριά της μνήμης όσο η απαίτηση να αποθηκεύσουμε κάπου το παρελθόν για να το ξεφορτωθούμε. Δεν θέλουμε να επιτρέψουμε δικαιώματα κρίσης σε κανέναν, ζωντανό η πεθαμένο. Είμαστε άλλωστε ελεύθεροι, ανεξάρτητοι, αφέντες του εαυτού μας.

Και όμως, όλα γύρω μας μαρτυρούν μία μεγάλη ιστορία, μία ιστορία σχεδόν τριών αιώνων. Το καθένα χωριστά μάς προκαλεί, αλλά όσο το πλησιάζουμε τόσο κρατιέται μακριά μας σαν το φως πίσω από την κλειδαρότρυπα μιας πόρτας που δεν ανοίγει πια. Αλλά τα γεγονότα δεν πεθαίνουν.

Οπως άρχισα πριν λίγο να διηγούμαι, απέναντι ακριβώς απ’ τον καλοχτισμένο πέτρινο τοίχο ενός παλιού αρχοντικού του λιμανιού, τα βλέμματα όλων μας αγκαλιάζουν με στοργή σε κάθε πέρασμα έναν μακρύ, χορταριασμένο μαντρότοιχο, προστατευμένο από πολλές συκιές με άφθονα σύκα το καλοκαίρι. Οταν τα χοντρά, πλατιά φύλλα τους επιτρέπουν τη θέα, βλέπεις να εκτείνεται πίσω του μια ευρύχωρη έκταση που σχεδόν δεν τελειώνει πουθενά. Στο μέσο της βρίσκεται το ζωντανό, άρτιο περίγραμμα ενός κτιρίου που, πριν γκρεμιστεί, θα πρέπει να ήταν μεγάλο και επιβλητικό. Το περιστοίχιζε σίγουρα ένας αυλόγυρος με μικρότερες εξωτερικές κατασκευές από την κοντινή μεριά της Δύσης. Πουθενά δεν φαίνεται η είσοδος του αχανούς αυτού χώρου αλλά εύκολα διαπιστώνει κανείς ότι το βλέμμα στρέφεται ενστικτωδώς απέναντι προς τη θάλασσα, δηλαδή πρoς την Ανατολή. Αρα λοιπόν όποιος επισκεπτόταν το μεγάλο αυτό κτίριο όταν λειτουργούσε θα ήταν υποχρεωμένος να μπει από τη Δύση και να προχωρήσει πρoς την Ανατολή: βορινά τον περιόριζε ο βούρκος με τα βούρλα, νοτινά εκτείνονταν πεδινές εκτάσεις με φυτείες σιτηρών και σε αρκετή απόσταση το ρέμα του Κοκκαλά με τις χαρουπιές του.

Πριν από το Πάσχα του 1822

Η πρώτη μεγάλη σφαγή έγινε εδώ, στον αυλόγυρο του Αγιασμένου – η πρώτη από τις πολλές που κράτησαν εβδομάδες. Από μέρες πριν μαζεύονταν μητέρες με παιδιά για να ζητήσουν άσυλο. Ηταν μήνας Απρίλιος, κόντευε η Κυριακή των Βαΐων. Αντρες δεν γίνονταν ποτέ δεκτοί σε γυναικείες μονές και αναγκαστικά είχαν καταφύγει όλοι στα βουνά τριγύρω. Ορισμένες γυναίκες εκλιπαρούσαν, δήλωναν πρόθυμες ακόμα και να αλλάξουν θρησκεία. Ηξεραν ότι τις περίμενε φριχτός θάνατος. Κάποιες καλόγριες διάβαζαν επικλητικά από το Κοράνι τους στίχους για ειδωλολάτρες χριστιανούς που δικαιούνται συχώρεση αν αλλαξοπιστήσουν: όλα αυτά είχαν πολλές φορές ξανασυμβεί, ο Προφήτης τα είχε προειδεί όλα, το Κοράνι έγραφε καθαρά για προστασία και προσευχή μέχρι οι άπιστοι να καταλάβουν την αλήθεια.

Οι ιππείς εμφανίστηκαν νωρίς το απόγευμα, ασύντακτοι, απείθαρχοι, χορτασμένοι από τα μαγειρεία των φρεγατών που τους τάισαν πριν αποβιβαστούν. Κάλπαζαν ελαφρά, παρατηρούσαν τα κατάκλειστα σπίτια, τους άδειους δρόμους. Ηξεραν πολύ καλά ότι τους περίμεναν γυναίκες στη μεγάλη αυλή της μονής. Κάτω από τον απογευματινό ήλιο οι ευλογίες του Αλλάχ χάιδευαν τα γιαταγάνια τους σαν λεπιδόπτερα της πρώιμης άνοιξης – ακουμπούσαν το κρύο μέταλλο για να δροσιστούν πριν ξεχυθούν μέσα στα πυκνά θυμιάματα που οι καλόγριες είχαν ανάψει παντού στον αυλόγυρο. Είχαν δώσει καντήλια στις χριστιανές να τα κρατούν ακουμπισμένα στα μέτωπά τους σαν κεριά προσευχής. Εψελναν όλες μαζί, οι είκοσι τέσσερεις καλόγριες και οι χιλιάδες χριστιανές, με σιγανές παρακλητικές φωνές και στις δύο γλώσσες, «Αλλαχού ακμπάρ – Κύριε ελέησον – Αλλαχού ακμπάρ – Κύριε ελέησον». Ξανά και ξανά. Πολλά μωρά κοιμόταν στις αγκαλιές. Κοπέλες δεν υπήρχαν, είχαν πάει να κρυφτούν στα χαντάκια των χωραφιών, στα πηγάδια, στους νερόλακκους, όπου εύρισκαν. Ο μεγάλος αυλόγυρος ήταν ασφυκτικά γεμάτος.

Ντυμένη στα άσπρα, με σφιχτό φακιόλι και ψηλό φερετζέ, η ηγουμένη μπασραχίμπεσου βγήκε στο πλατύσκαλο. Κανείς δεν μιλούσε. Ακούγονταν ψαλμωδίες από παντού, όλο και πιο φοβισμένες, πιο ικετευτικές. Ανάμεσα τους οι οπλές των αλόγων και πότε-πότε ασυνάρτητες πολεμικές ιαχές των πιο θερμόαιμων – είχαν έρθει από τα βουνά τους για να πάρουν τη νόμιμη εκδίκηση, να τιμωρήσουν τους αγνώμονες πρoς τον Θεό τους, να εξολοθρεύσουν τη μελλοντική απειλή αυτών που δεν πίστευαν στον Αλλάχ.

Η ηγουμένη τα έβλεπε όλα από το πλατύσκαλο. Σήκωσε τα χέρια της σε προσευχή. Οι καλόγριες μαζεύτηκαν όλες γύρω της. Πέρασε λίγη ώρα. Η σιωπή μεγάλωνε. Κάθε λεπτό που περνούσε δυνάμωνε όλο και περισσότερο ο τρόμος του θανάτου.

Ακούστηκε πρώτα κάτι σαν κραυγή αυτού που πνίγεται ή σαν τρελό γέλιο κάποιου μεθυσμένου – και αμέσως μετά μια τελευταία απελπισμένη προσπάθεια εισπνοής, σαν να είχαν πλημμυρίσει οι πνεύμονες από αίμα. Ενας νεαρός ιππέας τράβηξε μια γυναίκα στο άλογό του, μια άλλη άπλωσε τα χέρια να την πάρει πίσω, το γυμνό χέρι που προσπάθησε να πιάσει το άλλο κόπηκε από τον αγκώνα επειδή πήγε να του στερήσει το δίκαιο λάφυρο – η λεπίδα τιμωρία-αστραπή από τον Αλλάχ και το αίμα άρχισε να ρέει από το κουλό χέρι. Πολλά χέρια και σώματα απλώθηκαν προστατευτικά σαν άχρηστες ασπίδες για να σώσουν, για να σωθούν. Ακούστηκαν οι ιαχές της εκδίκησης. Τα άλογα αγριεύτηκαν με τη μυρωδιά του αίματος. Οι καλόγριες κλείστηκαν μέσα στον Αγιασμένο, δεν άντεχαν το μακελειό, τις ικεσίες των γυναικών.

Κράτησε μέχρι τη νύχτα αργά. Αυτοί που σκότωναν με τα γιαταγάνια και τα στιλέτα ήταν τουλάχιστον πεντακόσιοι. Κανένας τους δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω στο Κάστρο και στις φρεγάτες αν δεν είχε σφάξει, αιχμαλωτίσει, λαφυραγωγήσει. Συνέχισαν για μέρες, απ’ το πρωί μέχρι το βράδυ, έψαξαν στα χωράφια, στα πηγάδια, στα περιβόλια. Κάψανε τα σπίτια, τις εκκλησίες, τις αποθήκες, τα μαγαζιά. Σε λίγες μέρες οι πεντακόσιοι ιππείς έγιναν χιλιάδες αφού χιλιάδες έφερναν τα πλοία από τον Τσεσμέ. Δεν είχαν τελειωμό αφού σχεδόν όλοι γύριζαν πίσω στα χωριά τους – μιας μέρας ταξίδι όλο κι όλο – ξεφόρτωναν, πουλούσαν, αποθήκευαν στα χωριά τους και ξαναγύριζαν στο πλούσιο πλιάτσικο, στο ζεστό αίμα, στη λαγνεία της υπόδουλης σάρκας.

Η ιστορική αλήθεια

Τα ιστορικά βιβλία γράφονται βέβαια μετά τα γεγονότα. Εκείνη τη χρονιά το Πάσχα έπεφτε στις 15 Απριλίου. Οι σφαγές κράτησαν μέχρι και τον Ιούλιο. Οπως δήλωσε κοντά στο τέλος της ζωής του ένας σπουδαίος ευρωπαίος ιστορικός που έζησε δύο παγκόσμιους πολέμους και έναν εμφύλιο, «οι ιστορικοί δεν είναι μελλοντολόγοι, μόνα τους τα γεγονότα εξελίσσονται χαοτικά, αποκτούν ειρμό και νόημα μόνο εκ των υστέρων, με βάση την ιστορική αλήθεια». Και βέβαια όλοι γνωρίζουμε πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η ιστορική αλήθεια για τον καθένα μας, πόσο στηρίζεται στις καταβολές μας, στην ανατροφή, στην παιδεία, στη θρησκεία, στις προκαταλήψεις, στις κοινωνικές αξίες – ακόμα και στις περιστασιακές μας ανάγκες για επιβίωση, κυριαρχία η πλουτισμό. Η Ιστορία λοιπόν δεν μπορεί ποτέ να είναι ευρύτερη από την Ιστορία ενός έθνους, μιας κοινωνικής ή γεωγραφικής ενότητας που συμμερίζεται κοινές ανθρώπινες αξίες και έναν πολιτισμένο τρόπο ζωής. Ακόμα και οι εμπόλεμες συρράξεις κρατών και κοινωνιών (όπως οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι του περασμένου αιώνα) διέπονται από κανόνες υπαρξιακούς, κανόνες ζωής και θανάτου.

Είναι αδύνατον να προβλέψει ή να εξηγήσει κανείς – είτε σαν μάρτυρας των γεγονότων είτε σαν ιστορικός – ποια είναι η ιστορική αλήθεια όταν πρόκειται για κοινωνίες ή λαούς με τελείως διαφορετικές αξίες και πίστεις. Σε κάποια κατάλληλη χρονική στιγμή η ίδια η καταγραφή των γεγονότων εξιστορεί κάτι κατανοητό σε μας τους επιγόνους, κάτι ανθρώπινο, και απονέμει κάποια δικαιοσύνη. Παντού και πάντοτε, ο ήλιος κινείται από την Aνατολή στη Δύση. Ο Εκκλησιαστής μάς προειδοποιεί: «ουδέν καινόν υπό τον ήλιον». Αλλά αυτό που συνέβη τότε δεν έχει συμβεί ποτέ σε κανένα άλλο νησί του κόσμου.

Μετά τις σφαγές των πέντε χιλιάδων γυναικών, μικρών παιδιών, νηπίων, ακόμα και αγέννητων εμβρύων της μονής του Αγιασμένου, των πρόσθετων δέκα χιλιάδων των παραθαλάσσιων συνοικιών, των εργατών του λιμανιού και των καρνάγιων, των αλευράδων και αρτοποιών από τους ανεμόμυλους μέχρι τους ξυλόφουρνους, των αραμπατζήδων, των σαμαράδων, των χαμάληδων, των ναυτικών και των ψαράδων, των καφετζήδων, των ραφτάδων, των νερουλάδων, των διακονιάρηδων, των καλαφατάδων και χτιστάδων, των ανήμπορων και των γερόντων, ήρθε πολύ γρήγορα και η σειρά των ιερέων και των προκρίτων, όσων είχαν ξεμείνει από τις τρεις πρώτες ομηρείες, μία στα τείχη της Πόλης, μία στο Κάστρο της Χώρας, μία στη ναυαρχίδα του μεγάλου Πασά και αρχιστράτηγου του Σουλτάνου.

Τον τόπο ολόκληρο τον κυβερνούσε μέχρι μόλις τρεις μήνες πριν η φρουρά του Κάστρου – μόνον εκατόν είκοσι άνδρες με τον φρούραχο και τους αξιωματικούς. Ποτέ το ειρηνικό νησί δεν χρειάστηκε περισσότερους. Την πρώτη μέρα αποβιβάστηκαν δύο χιλιάδες τακτικοί στρατιώτες οπλισμένοι. Τους ακολούθησαν την επομένη τρεις χιλιάδες ζεϊμπέκηδες, Τσετσένοι, Κιρκάσιοι και Τσέρκοι ανατολίτες της ενδοχώρας. Πρώτα οι φόνοι, οι αιχμαλωσίες, οι βιασμοί, το πλιάτσικο και μετά οι φωτιές για να σιγουρευτούν ότι δεν έμεινε κανείς κρυμμένος στα κελάρια, στα υπόγεια, στους στάβλους.

Τα ιστορικά βιβλία τα καταγράφουν αυτά με ανατριχιαστικές περιγραφές και διηγήσεις από αυτόπτες μάρτυρες, με αριθμούς και υπολογισμούς αποκεφαλισμένων, σταυρωμένων, ακρωτηριασμένων, αυτοχειριασμένων, πνιγμένων, απαγχονισμένων. Οι περιγραφές των θανάτων δεν έχουν τελειωμό, η απελπισία τους δεν εκφράζεται με λέξεις αλλά με άναρθρες κραυγές, με βογγητά, με σιωπές. Εκατόν τριάντα χιλιάδες ζούσαν στο νησί – απόμειναν λίγες χιλιάδες μόνο σακάτηδες, γέροι, τρελαμένοι, τυφλωμένοι – και αργότερα, αραιά και πού, γύρισαν πίσω δυο – τρεις χιλιάδες εξαγορασμένοι, διαφυγόντες, αυτοεξόριστοι. Οστεοφυλάκια διατηρούνται σε πολλές μονές και εκκλησίες, ξεχασμένα σήμερα, αμνημόνευτα.

Εκατοντάδες ιστορίες έχουν πάντως διασωθεί, άλλες στα τοπωνύμια και στις ξερολιθιές των τσοπαναραίων, άλλες σε βιαστικά χτισμένα μετερίζια οικογενειακών χωριών, άλλες στις μυστικές σπηλιές της θάλασσας, άλλες στους αδιέξοδους γκρεμούς που προστάτευαν παλιότερα αγρότες από τους πειρατές, άλλες στους ανεμοδαρμένους κάβους της δυτικής ακτής όπου ο τρόμος σε σπρώχνει να ανεβείς και τα γλειμμένα βράχια σε βοηθούν μόνο να πέσεις για να λυτρωθείς. Ολα από κάποιον κάπου μνημονεύονται, ή έχουν μείνει αποτυπωμένα πάνω στο γήινο τοπίο του νησιού.

Σ’ ένα από τα βορινά χωριά στέκεται η εκκλησία δίπλα στον γκρεμό και μπρος της η μικρή πλατεία στρωμένη με τη μαρμαρόπετρα του λατομείου απ’ το απέναντι βουνό. Ροζ βυσσινί και ροζ όπως το πρώτο λυκαυγές – αταίριαστα και ταιριασμένα, στρωμένα ακανόνιστα, πού και πού αφήνουν μύτες βράχων να εξέχουν. Από την πεζούλα της πλατείας ανοίγει το φαράγγι κατευθείαν μέχρι τη θάλασσα, στενό, πράσινο-καταπράσινο με τις πηγές του. Τα σπίτια του χωριού χώνονται στο βουνό με στέγες χαμηλές, με ζώα στα υπόγειά τους, λες κι όλα προσκυνάνε το κωδωνοστάσι. Στις είκοσι πέντε Απριλίου, λίγες μέρες μετά του Θωμά, το εγκατέλειψαν οι κάτοικοί του. Πήραν όλα τα ζώα εκτός από τα σκυλιά, φοβήθηκαν μήπως τους προδώσουν και τα σκότωσαν όλα μακριά από το χωριό. Οι χωριανοί πήγαν και κρύφτηκαν στο λατομείο. Υπήρχαν, λένε, υπόγειες στοές, περάσματα, λαγούμια μέχρι τη θάλασσα. Βάρκες, καΐκια δεν υπήρχαν για κανέναν. Αλλά η ιδέα μιας εξόδου πρoς τη θάλασσα έδινε μια παρηγοριά, μια τελευταία ελπίδα. Αφησαν αναμμένα τα καντήλια της εκκλησίας, πήραν τα ιερά σκεύη, τις εικόνες, τους σταυρούς. Αφησαν πίσω την μπακιρένια κολυμβήθρα.

Από τις χαραμάδες του λατομείου είδαν τους πρώτους καβαλάρηδες στην πλατεία. Εψαξαν, ξαναέψαξαν, έφυγαν το απόγευμα της επομένης. Τρεις μέρες αργότερα γύρισαν με δύο κυνηγετικά σκυλιά. Τα έβαλαν και μύρισαν μέσα στα σπίτια, βρήκαν παρατημένα ρούχα και τ’ αμόλησαν στο βουνό. Αρχισαν να γαβγίζουν και να τρέχουν στο φαράγγι, άλλος δρόμος δεν υπήρχε. Τότε έτυχε κι έκλαψε δυνατά το κοριτσάκι της Λενιώς, έβγαζε δόντια, η ηχώ τούς πρόδωσε. Βγήκαν οι άντρες να παραδοθούν και να ζητήσουν χάρη τις ζωές τους.

Τους άφησαν το πρώτο βράδυ να κοιμηθούν στα σπίτια τους. Το πρωί, με το χάραμα, όπως το πρώτο λυκαυγές ακούμπησε το ρόδινο πλακόστρωτο μπροστά στην εκκλησία, τους έβαλαν να γονατίσουν πρoς την ανατολή και να ψελλίσουν την αλ-φαζρ. Κανένας τους δεν ήξερε τα λόγια της πρώτης προσευχής από τις πέντε ημερήσιες, κανένας τους δεν μπόρεσε να πει σωστά το όνομα του Αλλάχ. Μέχρι το βράδυ και την πέμπτη προσευχή, την αλ-ισάα, οι μαρμαρόπετρες είχαν μαυρίσει από το αίμα. Τα κορμιά τα άφησαν σωριασμένα. Πήραν μαζί τους πενήντα επτά για πούλημα στη Σμύρνη – όλοι οι χωριανοί είναι γραμμένοι τριακόσιοι δεκατρείς. Δεν γλίτωσε κανείς, έξι ή επτά επέστρεψαν πολλά χρόνια αργότερα, γερασμένοι, ξεδοντιασμένοι από τη σκλαβιά της Ανατολίας, να πεθάνουν στο πατρικό χωριό. Eνα από αυτά τα φαντάσματα του παρελθόντος ήταν και ο παππούς της Λεμονιάς που εργάστηκε στο οικογενειακό μας σπίτι από μικρό κορίτσι. Η μαρτυρία είναι δική του.

Το νησί υπέστη βιβλική, ολοκληρωτική καταστροφή. Ανάλογες καταστροφές έχουν συμβεί κι αλλού στη διάρκεια της ιστορίας των τελευταίων δυόμισι χιλιάδων ετών. Ποτέ όμως σε ένα νησί απομονωμένο, άοπλο, ανήμπορο να αμυνθεί, ανοχύρωτο, χωρίς συμμάχους, χωρίς τρόπους διαφυγής. Γνωρίζουμε για ένδοξους πολιορκημένους, για αυτοθυσίες και ηρωικές αντιστάσεις μέχρι θανάτου – όπως γνωρίζουμε και για αποστάτες και επαναστάτες, πιστούς και άπιστους, αγαπημένους και μισητούς ηγέτες. Γνωρίζουμε για το Αουσβιτς, το Νταχάου, το Μπέλζεκ, την Τρεμπλίνκα. Γνωρίζουμε για τα γενναία παιδιά του Ιερού Λόχου στο Δραγατσάνι, για τα Ψαρά, για το Σούλι, για το Μεσολόγγι.

Διεθνής φιλελληνισμός

H ιστορία της καταστροφής αυτού του τόπου (παρόλο που ούτε φωτογραφικές μηχανές ούτε τηλεγραφήματα ή τηλέφωνα υπήρχαν τότε) έγινε γνωστή μέσα σε λίγες μέρες σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο της εποχής, στο σπουδαίο Παρίσι, στη μεγαλόπρεπη Βιέννη, στο αριστοκρατικό Λονδίνο. Και όχι μόνο έγινε γνωστή και απεικονίστηκε στις καθημερινές και εβδομαδιαίες εφημερίδες με σκίτσα και ανταποκρίσεις, αλλά προκάλεσε τεράστια συγκίνηση και οίκτο, αποτροπιασμό και καταδίκη των βαρβάρων. Αλλη τιμωρία δεν υπήρξε. Δεν υπήρξε αποζημίωση ή ξαναχτίσιμο των κατεστραμμένων, επαναφορά των εξορίστων, άσυλο για όσους υπερασπίστηκαν οικογένειες, ιερά και όσια.

Αυτά τα έργα αφέθηκαν στον χρόνο και στις μνήμες των ανθρώπων που επέζησαν. Στην Ιστορία δεν έχει υπάρξει ποτέ άλλη γενοκτονία ολόκληρου νησιού – δεκάδων χιλιάδων απροστάτευτων, άοπλων, αθώων, αποκλεισμένων. Δεν υπήρξε ποτέ καμία συγγνώμη από κανέναν.

Εμείς που ζούμε τώρα βλέπουμε ότι χρειάστηκαν πολλές γενιές για να σταθεί στα πόδια της μια νέα γενιά επιγόνων και να αρχίσει κάποιο χτίσιμο ξανά. Τέτοιες καταστροφές μιας και συμβούν δεν σβήνουν ποτέ, δεν σβήνονται ποτέ. Απαλύνονται μόνο από τη μνήμη μέχρι να μας τις ξαναθυμίσει ένα τυχαίο γεγονός, ένα ενθύμιο της Ιστορίας που κυλά μπροστά μας, εδώ σ’ αυτόν τον τόπο ή σε άλλον τόπο συγγενικό. Η μνήμη μας είναι η μοναδική αιωνιότητα που αγκαλιάζει αυτό το νησί του Αιγαίου.

Σημείωση: Τα αριθμητικά στοιχεία ακολουθούν μελέτες, ιδιαίτερα του Κώστα Ε. Φραγκομίχαλου, «Oι Σφαγές της Χίου το 1822» (Χίος, 1999). Οι αριθμοί έχουν στρογγυλοποιηθεί αλλά δεν διαφέρουν από τις εκτιμήσεις των έγκυρων μελετητών.

Ο Μ. Μόσχος, με καταγωγή από τη Χίο, είναι ο συντονιστής του London Hellenic Prize, με το οποίο βραβεύονται συγγραφείς για καινοφανείς μελέτες που σχετίζονται με τον πολιτισμό και την ιστορία της Ελλάδας