Με αφορμή τα «βραβεία μετάφρασης»

Μαρία Παπαδήμα

«Ριζικές αλλαγές στον θεσμό»

Παρατηρώντας κανείς για δεύτερη συνεχή χρονιά τη «βραχεία λίστα» των κρατικών βραβείων στην κατηγορία «μετάφραση έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα», αποκομίζει την εντύπωση ότι η επιτροπή δεν διαθέτει εποπτεία του συνόλου και των ιδιαιτεροτήτων της μεταφραστικής λογοτεχνικής παραγωγής καθώς και σαφή και ασφαλή κριτήρια για την αποτίμησή της. Αλλιώς πώς να εξηγήσει κανείς α) τη συνύπαρξη, φύρδην μίγδην, και πέρυσι και φέτος, μεταφραστικών επιτευγμάτων, έργων μέσης δυσκολίας, έργων που δεν θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνονται διότι δεν ανήκουν στην απαιτητική, από την οπτική της μετάφρασης, λογοτεχνία (π.χ. βιογραφίες) ή διότι συνιστούν νιοστές αναμεταφράσεις, οι οποίες όμως δεν καταθέτουν πάντα κάποια ρηξικέλευθη καινοτομία σε σύγκριση με τις ήδη υπάρχουσες και β) την εκκωφαντική απουσία σημαντικότατων έργων, όχι μόνο στη βραχεία λίστα αλλά ακόμη και στην έκθεση της επιτροπής, στα οποία υπάρχει ο συνδυασμός αποδεδειγμένα δύσκολων κειμένων, ενίοτε σπάνιων γλωσσών, και έμπειρων μεταφραστών που έχουν δώσει τον καλύτερο εαυτό τους, όπως αποτυπώνεται σε πολυάριθμες, επαινετικές κριτικές;

Η εντύπωση αυτή ενισχύεται περαιτέρω από την έκθεση της επιτροπής, η οποία παραθέτει αριθμούς, επαναλαμβάνει γενικότητες και κοινοτοπίες (π.χ. «Αξιοσημείωτο και ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι εξακολουθούν να εμφανίζονται μεταφράσεις έργων γραμμένων στην πορτογαλική γλώσσα»), αλλά δεν τεκμηριώνει σε κανένα σημείο τις επιλογές της, μη αποτυπώνοντας εναργώς το σκεπτικό της συμπερίληψης των συγκεκριμένων έργων, 12 πέρυσι και 8 φέτος. Αν τα μέλη της επιτροπής καλούνταν να συντάξουν μια πλήρως αιτιολογημένη έκθεση, θα συνειδητοποιούσαν την ένδεια των επιχειρημάτων τους και τις αδυναμίες των συμπερασμάτων τους. Μήπως όμως γι’ αυτές τις εσφαλμένες πρακτικές και τα έωλα αποτελέσματα φταίει, πρωτίστως, ο ίδιος ο θεσμός;

Υπό τον όρο «κρατικά βραβεία λογοτεχνικής μετάφρασης» συστεγάζονται τρία ανόμοια από πολλές απόψεις βραβεία (έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα, έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα και απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά). Η πρώτη κατηγορία αριθμεί περί τα 800 έργα, ενώ η δεύτερη είναι ισχνή τον αριθμό, συνήθως πέντε έως δέκα∙ η τρίτη είναι εξίσου ισχνή και επιπλέον μη αντιπροσωπευτική, καθότι ο κατάλογος της ΕΒΕ δεν είναι εν προκειμένω ασφαλής. Οταν οι αριθμοί των δύο τελευταίων κατηγοριών είναι τόσο χαμηλοί, τι νόημα έχει ένα βραβείο; Μήπως θα ήταν πιο δόκιμος ένας άλλος τίτλος διάκρισης, όπως π.χ. βράβευση, μετά από σχετική εισήγηση ενός αρμοδιότερου οργάνου, αποτελούμενου π.χ. από νεοελληνιστές και μεταφραστές, ενός μεταφραστή ελληνικής λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του; Η βράβευση της απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας θα μπορούσε να μη γίνεται σε ετήσια βάση, λόγω του μικρού αριθμού των μεταφράσεων, και θα έπρεπε να βασίζεται στην εμπεριστατωμένη εισήγηση π.χ. κλασικών φιλολόγων και νεοελληνιστών, αλλά ασφαλώς όχι στη γνωμοδότηση μιας επιτροπής με τη σημερινή σύνθεση. Με την ίδια λογική θα μπορούσαν να βραβευτούν έργα της λατινικής γραμματείας – πρόταση του προέδρου της επιτροπής -, όχι όμως με τη θέσπιση ενός επιπλέον βραβείου, για το οποίο θα έχουν διαγωνιστεί πάλι δύο ή τρία βιβλία. Αντιθέτως, θα έπρεπε ίσως να σκεφτούμε: α) το βραβείο έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα, λόγω του μεγάλου αριθμού και της ποικιλίας των διαγωνιζόμενων έργων να μην είναι ένα και μοναδικό, αλλά να υπάρξουν διακριτά βραβεία στις κατηγορίες πεζογραφία, ποίηση, θέατρο, δοκίμιο και β) ένα μεγάλο βραβείο μετάφρασης για το σύνολο του έργου ενός σπουδαίου μεταφραστή.

Το κύριο ωστόσο θέμα είναι η ίδια η σύνθεση της επιτροπής: «εννεαμελής επιτροπή που αποτελείται από δύο μέλη ΔΕΠ των ΑΕΙ γνωστικού αντικειμένου σχετικού με την ελληνική ιστορία, κοινωνία ή πολιτική, δύο κριτικούς, δύο νεοελληνιστές και τρεις μεταφραστές». Νομίζω ότι είναι ηλίου φαεινότερον πως μια τέτοια επιτροπή δεν μπορεί να σχηματίσει έγκριτη γνώμη για καμία από τις τρεις κατηγορίες. Η Μεταφρασεολογία σήμερα συνιστά διακριτό επιστημονικό πεδίο, που διαθέτει τα εργαλεία να κρίνει τα του οίκου της. Το κύριο βάρος θα πρέπει να δοθεί στους ίδιους τους μεταφραστές, διασφαλίζοντας την πλειοψηφική συμμετοχή τους στην επιτροπή, δίνοντας προτεραιότητα στις γλώσσες από τις οποίες πραγματοποιούνται οι περισσότερες μεταφράσεις. Χρήσιμη κρίνεται επίσης η συμμετοχή μεταφρασεολόγων, νεοελληνιστών, ειδημόνων των ξένων λογοτεχνιών και κριτικών με αποδεδειγμένο έργο πάνω στη μεταφρασμένη λογοτεχνία. Ακόμη και στην περίπτωση μιας ιδανικής στη σύνθεσή της επιτροπής, η αξιολόγηση 800 μεταφράσεων παραμένει έργο τιτάνιο. Θα έπρεπε να υπάρχει ένας κατάλογος εμπειρογνωμόνων, στον οποίο θα μπορούσε να προσφύγει η επιτροπή, π.χ. για τις σπάνιες γλώσσες, καθώς και γραμματειακή υποστήριξη για τον εκ των προτέρων εντοπισμό των σημαντικότερων μεταφράσεων. Η βάση της βιβλιοnet δίνει μια εικόνα των μεταφράσεων που συγκέντρωσαν το ενδιαφέρον των κριτικών, συνιστώντας μια πρώτη, ασφαλώς όχι τη μόνη, αποτίμηση της αξίας τους. Η επιτροπή δεν φαίνεται να την έλαβε υπόψη της. Γιατί πώς αλλιώς εξηγείται έργα που έχουν λάβει μεγάλο αριθμό εξαιρετικών κριτικών, ώστε να μπορούν να επέχουν θέση αντικειμενικής κρίσης, να μην συμπεριλαμβάνονται, και πέρυσι και φέτος, στη «βραχεία λίστα», όπου όμως φιγουράρουν έργα τα οποία έχουν λάβει ελάχιστες κριτικές ή και καμία;

Η Μαρία Παπαδήμα είναι καθηγήτρια Θεωρίας και Πράξης της Μετάφρασης στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, διευθύντρια του ΠΜΣ Ελληνογαλλικές Σπουδές στη Λογοτεχνία τον Πολιτισμό και τη Μετάφραση. Σημαντικότερες μεταφράσεις: το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Φερνάντο Πεσσόα, Μασάντο ντε Ασίς, Μιγκέλ Τόργκα, Μάριο ντε Σα-Καρνέιρο, Ρομαίν Γκαρύ, Μπορίς Βιαν, Μπλαιζ Σαντράρ, Ιαν ντε Τόφολι, Μπέκετ, Αξελός, Οκτάβιο Πας. Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης (2008) για το «Βιβλίο της ανησυχίας» του Φ. Πεσσόα. Μέλος της Επιτροπής του Κρατικού Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης (2009-2013).

Αλεξάνδρα Ιωαννίδου

«Χρειάζεται αιτιολόγηση, όχι έκθεση ιδεών»

Διαβάζοντας την έκθεση των μελών της Επιτροπής των Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης για τις βραχείες λίστες έργων που εκδόθηκαν το 2020 θα περίμενε κανείς να βρει το σκεπτικό συγκρότησής τους, τους προβληματισμούς, τα κριτήρια, εν πάση περιπτώσει μια κάποια αιτιολόγηση της απόφασης να συμπεριληφθούν σε αυτές συγκεκριμένοι τίτλοι και μεταφραστές. Ωστόσο, όποιος ανοίξει το δημοσιοποιημένο στην ιστοσελίδα του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού σχετικό αρχείο, θα βρεθεί προ εκπλήξεως: Το έγγραφο με τον τίτλο «Εκθεση Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Μετάφρασης» στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα κολάζ επιμέρους «εκθέσεων/τοποθετήσεων» του κάθε μέλους της Επιτροπής ξεχωριστά, οι οποίες δεν φαίνεται να συνδέονται με τις ίδιες τις βραχείες λίστες, αλλά μάλλον συνιστούν μια συλλογική έκθεση ιδεών περί του ελληνικού εκδοτικού τοπίου με ελλιπή πραγματολογικά στοιχεία. Ο αναγνώστης αυτού του ανθολόγιου τοποθετήσεων θα καταλάβει ότι σε αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται καμία αιτιολόγηση, ενώ επαναλαμβάνονται ατεκμηρίωτες γενικές διαπιστώσεις περί της λογοτεχνικής παραγωγής στην Ελλάδα, συχνά με την ίδια σειρά και ενίοτε με αντικρουόμενα συμπεράσματα.

Ετσι δεν μαθαίνουμε ποτέ ποια τελικά ήταν η σημασία για τις βραχείες λίστες «της πανδημίας» και των συνεπειών της στη βιβλιοπαραγωγή (πληροφορία που επαναλαμβάνεται σχεδόν σε όλες τις εκθέσεις), δεν πληροφορούμαστε για ποιον λόγο έχουμε «αυξημένη» σε σχέση με πέρσι μεταφραστική και εκδοτική δραστηριότητα – αφού παρατίθενται οι αριθμοί εκδόσεων της χρονιάς αναφοράς, δεν έχουμε τους αριθμούς της προηγούμενης χρονιάς-, δεν θα ανακαλύψουμε ποτέ γιατί το ένα μέλος της επιτροπής βρίσκει ότι οι «Eλληνες εκδότες δεν τόλμησαν» και το άλλο ότι «οι Eλληνες εκδότες τόλμησαν» (να βγάλουν μεταφράσεις από λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες), ούτε βεβαίως θα καταλάβουμε τι σημαίνει και από πού συνάγεται πως «το επίπεδο των μεταφράσεων ήταν αρκετά ικανοποιητικό» (τι καθιστά μια μετάφραση «αρκετά ικανοποιητική»;). Πέρα από τα γενικόλογα συμπεράσματα περί συνεπειών της πανδημίας στις εκδόσεις στην Ελλάδα, περί της αύξησης ή μη των μεταφράσεων και περί της τόλμης των ελλήνων εκδοτών, πέρα από κάποιες αναφορές στα αυτονόητα μεγαλύτερα ποσοστά των μεταφράσεων από την αγγλική ή περί των προσόντων των συνεργατών των μεγάλων εκδοτικών οίκων (!), περί της αναγκαιότητας να χρηματοδοτούνται μεταφράσεις ή να συγκροτηθεί βραβείο λογοτεχνικής μετάφρασης από τη βυζαντινή γραμματεία, (επειδή αυτή «αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής για περισσότερο από μία χιλιετηρίδα») η «έκθεση» αυτή της Επιτροπής όχι μόνο δεν μας παρέχει σημαντικές απαραίτητες πληροφορίες για τη συγκρότηση της εκάστοτε βραχείας λίστας, αλλά συσκοτίζει σε κάποια σημεία την πραγματική κατάσταση.

Ενα προσωπικό παράδειγμα: Στο έγγραφο αυτό συζητείται η μετάφραση από μικρότερες γλώσσες, έστω και με αντιφατικό τρόπο. Λησμονείται όμως πως το 2020 μεταφράστηκαν από τα πολωνικά οι «Πλάνητες», το πιο αγαπητό έργο της νομπελίστριας του 2019, Ολγκα Τοκάρτσουκ. Είναι φανερό ότι η Επιτροπή δεν ασχολείται με τα Νομπέλ Λογοτεχνίας. Αν δεχτούμε ότι αυτή η παράλειψη που παρατηρήσαμε με έκπληξη ήταν τυχαία, κάτι το δυσάρεστο πιότερο για τη γράφουσα ως μεταφράστρια του συγκεκριμένου βιβλίου παρά για οποιονδήποτε άλλον, τι θα περίμενε κανείς από μια αιτιολογική έκθεση συγκρότησης υποψήφιων προς βράβευση έργων; Τι θα περίμεναν αναγνώστες, μεταφραστές, εκδότες; Μα το απλούστερο όλων: Μια ενιαία, σοβαρή έκθεση, χωρίς αντιφάσεις, που θα ανέφερε τους προβληματισμούς, την κατανομή της εργασίας, τα κριτήρια κατάταξης των έργων. Επίσης θα ήταν καλό να ξέραμε την γνώση ποιων γλωσσών έφεραν μαζί τους τα μέλη της Επιτροπής και πώς σκέφτηκαν (ή όχι;) να καλύψουν το κενό της γνώσης λιγότερο διαδεδομένων γλωσσών, έτσι ώστε να μην αποκλείονται έργα μεταφρασμένα από αυτές. Για κάθε έργο της εκάστοτε βραχείας λίστας θα έπρεπε να υπάρχει μια μικρή αιτιολόγηση. Αντί για κάτι τόσο αυτονόητο βρισκόμαστε απέναντι στη συγκόλληση επιμέρους αδέξιων και ατεκμηρίωτων εκθέσεων ιδεών. Κρίμα.

Η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας με αντικείμενο «Νεότερες και Σύγχρονες Σλαβικές Λογοτεχνίες και Σλαβικός Πολιτισμός». Κρατικό Βραβείο Χρονικού/Μαρτυρίας για το «Υπόθεση Γκράνιν. Η λογοτεχνική κριτική στο εδώλιο» (2008). Ενδεικτικές μεταφράσεις: Από τα ρωσικά: Μ. Μπαχτίν, Μ. Μπουλγκάκοφ, Β. Γκρόσμαν, Σβετλάνα Αλεξίεβιτς. Από τα πολωνικά: Ολγκα Τοκάρτσουκ, Μπρούνο Σουλτς. Από τα βουλγαρικά: Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ. Από τα γερμανικά: Ρόμπερτ Μούζιλ, Μαξίμ Μπίλερ. Μέλος της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Μετάφρασης, 2013.

Αθηνά Δημητριάδου

«Τρία και ένα καθοριστικά βήματα»

Είναι βέβαιο ότι αφενός η οικονομική κρίση που προηγήθηκε, αφετέρου ο Covid που ακολούθησε επιβάρυναν έναν θεσμό που χρειάζεται ανανέωση. Το γεγονός ότι τα μέλη της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης δεν αμείβονται πλέον για το έργο τους, η αναστολή των διά ζώσης συνεδριάσεων, η συρρίκνωση του χρόνου που είχε η επιτροπή στη διάθεσή της για να ασχοληθεί με τον υπολογίσιμο όγκο των νέων μεταφράσεων και βέβαια το γεγονός ότι αποφασίστηκε να καλυφθεί μέσα σ’ ένα ημερολογιακό έτος η παραγωγή δύο εκδοτικών ετών αναμφίβολα κλόνισαν τη λειτουργία του θεσμού.

Ο αριθμός των υπό κρίση μεταφράσεων, με βάση τους καταλόγους της ΕΒΕ, σταθερά γύρω στις 800, φαντάζει εκ πρώτης όψεως δυσθεώρητος, «αποκλείει έστω κι ένα ξεφύλλισμα», όπως χαρακτηριστικά σχολιάστηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Με δεδομένο ότι η επιτροπή είναι 9μελής, στο κάθε μέλος θεωρητικά αναλογούν καμιά 85αριά βιβλία.   Αν υποθέσουμε ότι τα μέλη της εκάστοτε επιτροπής ενημερώνονται συστηματικά για την ετήσια βιβλιοπαραγωγή ως αναγνώστες της ξένης λογοτεχνίας, όπως και σοβαρών και τεκμηριωμένων βιβλιοπαρουσιάσεων, μετά από ένα πρώτο ξεκαθάρισμα των τίτλων, ο αριθμός θα περιοριστεί δραστικά. Τι εννοώ με το ξεκαθάρισμα:

Πρώτον, καθορισμός του βαθμού δυσκολίας πρωτοτύπου και μετάφρασης. Το 2020, για παράδειγμα, κυκλοφόρησαν πολύ σημαντικά και δύσβατα βιβλία σε μεταφράσεις που ανταποκρίθηκαν στην πρόκληση: Τοκάρτσουκ, Αντούνες, Ροτ, Γιουρσενάρ, Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν, Κλάους Μαν, Τανιζάκι και αρκετά ακόμη. Στη βραχεία λίστα δεν εμφανίστηκε ούτε ένα απ’ αυτά. Κι ας είναι εκ των ων ουκ άνευ η σύγκριση της βαρύτητας του πρωτοτύπου με την ποιότητα της μετάφρασης.

Δεύτερον, διεξοδικός – κατά το δυνατόν – έλεγχος των αναμεταφράσεων, είτε προέρχονται από τον αρχικό μεταφραστή είτε από άλλον. Η αναμετάφραση είναι συχνά μια καινούργια, ενδεχομένως ριζικά διαφορετική μεταφραστική πρόταση, δεν αποκλείεται δε να μην είναι μετάφραση με την αυστηρή έννοια του όρου αλλά να είναι απόδοση.

Τρίτον, σύγκριση τυχόν μεταφράσεων του ίδιου τίτλου που συμπίπτουν την ίδια χρονιά. (Το φαινόμενο να επιλέγεται σ’ αυτή την περίπτωση η μία μετάφραση είτε για τη βραχεία λίστα είτε προς βράβευση χωρίς μια σύντομη αναφορά, ίσως και σύγκριση με τη δεύτερη, αντιθέτως να μη θίγεται καν η ύπαρξη της δεύτερης, οδηγεί σε πολλά συμπεράσματα, με χειρότερο όλων ότι η επιτροπή αγνοούσε την ύπαρξη της δεύτερης μετάφρασης.)

Στα τρία πρώτα, καθοριστικά κατά τη γνώμη μου, βήματα, προσθέτω και ένα τέταρτο που αφορά αποκλειστικά τις μεταφράσεις από τις «μικρές» γλώσσες. Μετάφραση από τα κορεατικά, ας πούμε. Ποιος θα την αναλάβει; Ο πιο ευέλικτος και ασφαλής τρόπος είναι να αναζητηθεί από το μέλος της επιτροπής που χρεώνεται το βιβλίο ένας γνώστης της γλώσσας, που θα προσφέρει τις γνώσεις του σε συνδυασμό με την ελληνική μετάφραση και τις τυχόν υπάρχουσες μεταφράσεις σε κάποια από τις «μεγάλες» γλώσσες.

Ο αριθμός των έργων από τις «μικρές» γλώσσες μεγαλώνει σταθερά, το ενδιαφέρον τους είναι τεράστιο. Η ισότιμη αντιμετώπιση με τα έργα των «μεγάλων» γλωσσών δεν πρέπει να καθυστερήσει άλλο.    Η ενίσχυση της επιτροπής από περισσότερους αμιγώς μεταφραστές, όπως άλλωστε προβλέπει η νομοθεσία, και θα την αναβαθμίσει και θα διευκολύνει το έργο της. Και κάτι τελευταίο: η κριτική μιας μετάφρασης πρέπει να πάψει οριστικά να είναι η ακροτελεύτια αράδα με τα τυποποιημένα «ρέουσα», «εξαιρετική» και τα συναφή.

Τα δύο τελευταία χρόνια είδαμε πολλές διεξοδικές και τεκμηριωμένες παρουσιάσεις – κριτικές σημαντικών μεταφράσεων. Κατά τα φαινόμενα ελάχιστα επηρέασαν τους κριτές. Κρίμα.

Πάντως οφείλω να ομολογήσω ότι η γνώμη ενός μέλους της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Μετάφρασης, όπως διατυπώνεται στην έκθεση του σωτηρίου έτους 2020, πως «πρέπει να διακρίνονται και να επαινούνται οι συνεπείς και αθόρυβοι εργάτες του λόγου» με έχει αφήσει ενεή.

Η Αθηνά Δημητριάδου έχει μεταφράσει, εκτός άλλων, Κουτσύ, Μπέκετ, Ροθ, Μόρισον, Τουαίην, Απντάικ, Γουέλτυ, Γουίλιαμς, Τομπίν, Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν. Εχει τιμηθεί με το Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης του ΕΚΕΜΕΛ – British Council (2007) για το «Βίος και Πολιτεία του Μάικλ Κ» του Κουτσύ. Επίσης με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης (2010) για την «Αγανάκτηση» του Φίλιπ Ροθ και με το Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης (2014) για το «Ο Φάρος» της Αλισον Μουρ.