Ενα «λαϊκό ανάγνωσμα» για την ιστορία του 1821

Σύμφωνα με τον σκηνοθέτη Στέλιο Χαραλαμπόπουλο και μιλώντας με καθαρά κινηματογραφικούς όρους, η περίοδος του 1821 «βρίσκεται σε ένα τοπίο εξαιρετικά υπονομευμένο». Για τον δημιουργό ταινιών όπως το docudrama «Τη νύχτα που ο Κωνσταντίνος Καβάφης συνάντησε τον Φερνάντο Πεσόα», οι ταινίες μυθοπλασίας «Αδης» και «Τα δάκρυα του βουνού» και τα ντοκιμαντέρ «Γιώργος Σεφέρης: Ημερολόγια καταστρώματος» και «Μαραθώνιος μιας ημιτελούς άνοιξης: Γρηγόρης Λαμπράκης», ελάχιστες ταινίες έχουν καταφέρει να μιλήσουν για το 1821 «με την αρμόζουσα σοβαρότητα και την ανάπτυξη πρωτότυπων ιδεών», αφού οι περισσότερες «είναι οι γνωστές, πομπώδεις φουστανέλες που γυρίστηκαν επί δικτατορίας των συνταγματαρχών με αφορμή την επέτειο των 150 χρόνων από την Eπανάσταση».

Για την ακρίβεια, ανάμεσα στις ελάχιστες ταινίες για το 1821 που ο Χαραλαμπόπουλος ξεχωρίζει με το χέρι στην καρδιά είναι το «Στον καιρό των Ελλήνων» του Λάκη Παπαστάθη, μια πνευματώδης αναφορά για τη σύγκρουση ανάμεσα στην παράδοση και τον νεωτερισμό τοποθετημένη στα χρόνια μετά το τέλος της Επανάστασης, ο «Μπάιρον, η μπαλάντα ενός δαιμονισμένου» του Νίκου Κούνδουρου, μια αιρετική αλλά συγχρόνως ποιητική ματιά πάνω στη δράση του λόρδου Βύρωνα στην Ελλάδα τα χρόνια της Eπανάστασης και ο «Καπετάν Μεϊντάνος» του Δήμου Θέου, η ξεχασμένη περίπτωση ενός αρματολού των Αγράφων στα χρόνια που προηγήθηκαν της Επανάστασης.

Ο Χαραλαμπόπουλος ανήκει πλέον στους σκηνοθέτες που αποπειράθηκαν να αγγίξουν εκείνη τη νευραλγική για την ιστορία της χώρας μας περίοδο, η οποία μάλιστα τον ενδιέφερε από την εποχή που σπούδαζε κινηματογράφο. Ο βασικός λόγος, όπως είπε, είναι ότι «κινεί πολλαπλά ενδιαφέροντα», μια τεράστια ομπρέλα που καλύπτει από την Ιστορία ως τις κοινωνικές επιστήμες. Αυτό που νιώθει ότι κέρδισε γυρίζοντας την ταινία «Ανεμος ελευθερίας 1821» που σύντομα θα αρχίσει να προβάλλεται στις αίθουσες, είναι ότι, χάρη στην υγιή συνεργασία του με τους Γιώργο Κυριάκο και Κώστα Λαμπρόπουλο της View Μaster Films, «μπόρεσα να κάνω την ταινία που εγώ θα ήθελα». Το βασικό καστ των ηθοποιών της ταινίας που γυρίστηκε μέσα στην πανδημία τηρώντας όλα τα μέτρα ασφαλείας συνθέτουν οι Τίμος Παπαδόπουλος, Σήφης Πολυζωίδης, Πάνος Κυπαρίσσης, Ρηνιώ Κυριαζή, Γιάννης Αναστασάκης και Λευτέρης Τσάτσης. Στους λοιπούς συντελεστές της θα πρέπει να αναφερθούν οι Αντώνης Τολάκης (σενάριο), Δημήτρης Κορδελάς (διεύθυση φωτογραφίας), Πλάτων Ανδριτσάκης (μουσική), Λάμπης Χαραλαμπίδης (μοντάζ), Μαρία Κοντοδήμα (κοστούμια) και Μιχάλης Σδούγκος (σκηνικά).

ΟΙ ΗΡΩΕΣ. Οι λέξεις που ο Στέλιος Χαραλαμπόπουλος αρέσκεται να χρησιμοποιεί για να χαρακτηρίσει την ταινία είναι «λαϊκό ανάγνωσμα». Η πλοκή αρχίζει στην αυγή του προηγούμενου αιώνα, το 1905, λίγο πριν από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων, όταν ο Φρίξος, κειμενογράφος και χρωμολιθογράφος, ετοιμάζει ένα λαϊκό ανάγνωσμα ονόματι «Ανεμος ελευθερίας», το οποίο αφορά τη δράση του Ιωάννη Φίλωνα, ενός Φιλικού, εμπόρου στην προεπαναστατική Πελοπόννησο, αλλά και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. «Σε μια εποχή που ο κινηματογράφος βρισκόταν ακόμα στα σπάργανα, τα λαϊκά αναγνώσματα που μάλιστα είχαν και εικονογραφήσεις – και έλεγαν ιστορίες που δεν αφορούσαν μόνο το 1821 – ήταν ευρέως διαδεδομένα» ανέφερε ο σκηνοθέτης.

Ομως ένας τρίτος χρόνος «εισέρχεται» στην ταινία και αυτός βρίσκεται στο σήμερα: το χειρόγραφο του λαϊκού αναγνώσματος του Φρίξου, το οποίο δεν εκδόθηκε ποτέ, καταλήγει στα χέρια μιας ερευνήτριας – ιστορικού Τέχνης που θέλει να οργανώσει γύρω του μια έκθεση…

Τόσο ο Φρίξος όσο και ο Φίλωνας είναι επινοημένα πρόσωπα, προφανώς εμπνευσμένα από πραγματικά, ενώ ο Χαραλαμπόπουλος χρησιμοποιεί και πάλι την τεχνική ενός συνδυασμού ταινίας μυθοπλασίας και ταινίας τεκμηρίωσης, που είχε σπουδαία αποτελέσματα στη γνωστότερη ταινία του, τη «Νύχτα που ο Κωνσταντίνος Καβάφης συνάντησε τον Φερνάντο Πεσόα», η οποία αναφερόταν στους δύο κορυφαίους ποιητές του τίτλου που όμως στην πραγματικότητα δεν συναντήθηκαν ποτέ. Στην περίπτωση του «Ανέμου ελευθερίας 1821», το στοιχείο του ντοκιμαντέρ βρίσκει τη θέση του στην Ιστορία όταν η ιστορικός Τέχνης έρχεται σε επαφή με τέσσερις ιστορικούς που μιλούν για την περίοδο, επί τέσσερα λεπτά ο καθένας.

Συνεπώς η ταινία περιέχει 16 λεπτά γνήσιου ντοκιμαντέρ με τις καταθέσεις του σημαντικού ιστορικού Βασίλη Παναγιωτόπουλου, της Ολγας Κατσιαρδή – Χέρινγκ (καθηγήτρια ειδική στη διασπορά και στον φιλελληνισμό, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και των καθηγητών Θανάση Χρήστου και Βαγγέλη Καραμανωλάκη. Βοηθώντας την ιστορικό Τέχνης στο έργο της σε μυθοπλαστικό επίπεδο, οι τέσσερις επιστήμονες θίγουν ταυτόχρονα θέματα επίδικα που απασχολούν ως και σήμερα την ελληνική κοινωνία. Ο Χαραλαμπόπουλος δίνει μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτών των ερωτημάτων: Αληθεύει άραγε ότι τόσο οι κοτζαμπάσηδες όσο και ο κλήρος, μέχρι την τελευταία στιγμή, διατηρούσαν επιφυλάξεις για την Επανάσταση; Ή πότε ακριβώς κηρύχθηκε η Επανάσταση; Γιατί καθιερώθηκε το 1838 επί Οθωνα η 25η Μαρτίου;».