Το καταφύγιο {LF}της απάνθρωπης μοναξιάς

Ο αντιήρωας στον «Μάρτυρα» του Jean Bloch – Michel (εκδ. Οκτάνα, σε πολύ καλή μετάφραση της Ευγενίας Γραμματικοπούλου) είναι ανώνυμος. Θα μπορούσε να είναι ένας, θα μπορούσαν να είναι πολλοί. Μεγαλώνει με τον αδερφό του στην προπολεμική Γαλλία, ενδιαφέρεται για τον «κόσμο του πνεύματος», βιώνει -επιφανειακούς – έρωτες, εκτελεί τα στρατιωτικά του καθήκοντα το 1939 μέχρι τη συνθηκολόγηση των Γάλλων στους Ναζί. Αλλά καμία από τις εμπειρίες δεν μεταμορφώνει τη ζωή του. Είναι εξωτερικά ερεθίσματα που δεν καταφέρνουν να εισχωρήσουν στον ψυχισμό του. Ο αφηγητής στον «Μάρτυρα» μένει μόνος του στον κόσμο – μέσα στο κενό και τη ναυτία, όπως ομολογεί ο ίδιος. Συνήθισε τόσο πολύ την πλήξη που έπαψε να τον βαραίνει. Ακόμα και τον θάνατο ή τον έρωτα έμαθε να τους «τακτοποιεί» σε κουτάκια για να μπορεί ο ίδιος να διαχειρίζεται τη μοναξιά και τον σολιψισμό του.

Ο «μάρτυρας» του τίτλου είναι ένας αντιήρωας για όλους τους καιρούς. Στο ιστορικό πλαίσιο, ο συγγραφέας βρίσκει αφορμή στην αποδοχή του εγκάθετου καθεστώτος Βισύ από ένα μεγάλο μέρος της γαλλικής κοινωνίας. Γράφει, λοιπόν, σε πείσμα του λεγόμενου «αντιστασιακού μύθου», σύμφωνα με τον όρο του Ανρί Ρουσό, όπως εξηγεί η μεταφράστρια στο κατατοπιστικό επίμετρο. Ο αφηγητής βέβαια δεν είναι ένας αρχετυπικός «λιποτάκτης». Είναι περισσότερο ο άνθρωπος που δεν συναντιέται πουθενά με τον «άλλο». Τρέφεται από τις δικές του φαντασιώσεις, προσπαθεί να γιατρέψει μόνος τις πληγές, λογοδοτεί μέσω του μονολόγου στον εαυτό του. Ο σολιψισμός του μάλιστα θα φανεί σταδιακά διογκωμένος όσο οι κοντινοί του άνθρωποι ρίχνουν συνεχώς γέφυρες για να τον φτάσουν – και μάλιστα με τον πιο γενναιόδωρο τρόπο (αποκορύφωμα η τελική πράξη της αγαπημένης του Κλοντ).

Πέρα από το ιστορικό πλαίσιο το μυθιστόρημα – το πρώτο του γάλλου συγγραφέα, εν έτει 1948 – ανοίγεται στη μεγάλη κοινωνία: στους «χρήσιμους άπραγους» που αποστρέφουν το βλέμμα τους από την ευθύνη και τη θέση. Ενα επίκαιρο παράδειγμα θα ήταν ένας «μάρτυρας του καιρού μας» που δηλώνει ότι δεν είναι ούτε με τον Πούτιν ούτε με το ΝΑΤΟ. Που προτιμάει να μετράει το πέρασμα της εποχής κολακεύοντας τον φιλήσυχο «ανθρωπισμό» του. Για λογαριασμό όλων αυτών – όλων ημών – ξεσπάει ο αφηγητής του «Μάρτυρα»: «Γιατί άραγε αρνήθηκα το ρίσκο μιας αλληλεγγύης που συνδέει τους ανθρώπους μεταξύ τους, την οποία ανέκαθεν ήθελα να αγνοώ; Εχτισα τη ζωή μου πάνω στον φόβο και την άρνηση. Ποτέ μου δεν απέκτησα φίλους… φοβόμουν τους κινδύνους που διατρέχει κανείς με τον έρωτα και τη φιλία… Θέλησα να βρω καταφύγιο σε μια απάνθρωπη μοναξιά. Η μοναξιά όμως υπηρετεί το πνεύμα ακριβώς όπως το υπηρετούν η νηστεία ή η σκλαραγώγηση: στην αρχή το τονώνουν και στη συνέχεια το οδηγούν στον μαρασμό, ελλείψει στηριγμάτων».

Ο Jean Bloch – Michel (1912 – 1987) πιάστηκε αιχμάλωτος στην αρχή του πολέμου, αλλά το 1940 κατάφερε να δραπετεύσει και να ενταχθεί στη γαλλική Αντίσταση. Το 1944, ωστόσο, συνελήφθη ξανά και βασανίστηκε από την Γκεστάπο στη Λυών (αντίστοιχες εικόνες επιβιώνουν και μέσα στον «Μάρτυρα»), μαζί με τον θείο του, τον ιστορικό Μαρκ Μπλοχ, ο οποίος, ως γνωστόν, οδηγήθηκε στην εκτέλεση. Από την αρχή της κυκλοφορίας της, το 1941, ο Jean υπήρξε διευθυντής της παράνομης εφημερίδας «Combat», στην οποία συνεργάστηκε επί τριετία (1944 – 1947) και ο Αλμπέρ Καμύ. Ο τελευταίος είναι που φιλοξενεί τον «Μάρτυρα» στη σειρά «Ελπίδα» (Espoir) των εκδόσεων Γκαλιμάρ, από την οποία θα κυκλοφορήσουν συνολικά 29 τίτλοι. Ο Bloch – Michel θα γράψει άλλα οκτώ έργα μυθοπλασίας και θα προλογίσει πολλές από τις πρώτες εκδόσεις του Καμύ, με γνωστότερο το εκτενές σημείωμά του στο «Σκέψεις για τη θανατική ποινή», που συνυπογράφει με τον Αρθουρ Κέστλερ. Από τις εκδ. Οκτάνα κυκλοφορεί και η δική του «Φροσύνη».

{1BSYG}Jean Bloch – Michel{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο μάρτυρας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ευγενία Γραμματικοπούλου{CR}Εκδ. Οκτάνα, σελ. 174{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,84 ευρ{4BTIM}ώ