Ο τραγικός φακός

Αυτές τις τραγικές για την ανθρωπότητα ώρες ξυπνούν τα άγρια θηριώδη ένστικτα που αιώνες τώρα προσπαθεί ο άνθρωπος να καταστείλει, να υπνώσει, να ξεριζώσει, αλλά κάθε φορά ορμούν από τον βυθό της συλλογικής συνείδησης και μας θυμίζουν πως οι ρίζες μας είναι αγελαίες. Η παγκόσμια λογοτεχνία έχει καταγράψει περιόδους όπου ο άνθρωπος αποδύεται τον χιτώνα του πολιτισμού και αφήνει ασύδοτη τη θηριώδη φύση του να σκορπίσει τον θάνατο, και την προκοπή που με μόχθο, ταλέντο και ευρηματικότητα δημιούργησε η άλλη ταυτότητα του ανθρώπου, η έλλογη.

Αυτές τις μέρες που μας έχουν στοιχειώσει οι εικόνες που μας στέλνει η τηλεόραση από τον τελείως παράλογο πόλεμο στην Ουκρανία υπάρχουν στιγμές που η μνήμη ανατρέχει σε αξέχαστες και τρομερές εμπειρίες πολεμικών γεγονότων, όπως τις διαβάσαμε στον Ομηρο, τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, στους ρωμαίους επικούς ποιητές και στους ιστορικούς και ύστερα στην τεράστια ευρωπαϊκή πολεμική λογοτεχνία.

Ο Θουκυδίδης, πρώτος και τραγικά ακριβής, όταν ξεσπάει ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις, για την ευτυχία και την πρόοδο, αναλύει πώς σε μία νύχτα άλλαξαν τα πάντα μέσα στην Αθήνα. Και δεν εννοεί μόνο τις τακτικές του πολέμου, τα οχυρωματικά έργα, την εξέλιξη και τελειοποίηση του πολεμικού υλικού. Αναφέρεται στα ήθη, στην ανατροπή όλων των καταξιωμένων με αιώνες παιδείας και λογικής οργάνωσης θεσμών, μορφών, εργαλείων. Μέσα στην πολιορκημένη πόλη κάθε δεσμός, κάθε σχέση, κάθε ενέργεια εν πρώτοις έγιναν ύποπτα. Ο καθένας έμαθε πλέον να φυλάγεται από τον γείτονα, τον συγγενή, τον συνάδελφο στην εργασία, τον πωλητή ή τον αγοραστή. Εβλεπα σε μία από τις πράγματι συνταρακτικές τηλεοπτικές καταγραφές στις βομβαρδισμένες πόλεις της Ουκρανίας, μέσα στα ερείπια νοικοκυριών, με συντρίμμια τοίχων και οικοσυσκευών στους δρόμους, με καπνίζοντα ολόκληρα τετράγωνα, με ένοπλους στρατιώτες να προχωρούν στα σταυροδρόμια χωριών και πόλεων, με τον ήχο των σειρήνων να καλούν τα γυναικόπαιδα και τους γέροντες να βρουν καταφύγιο στα υπόγεια των ρημαγμένων σχολείων, όπου, αντί για μαθητές, τα θρανία ήταν γεμάτα από τα βομβαρδισμένα ταβάνια και την κεραμοσκεπή και τους πίνακες που έγιναν για να αποτυπώνουν και να μεταδίδουν τον θρίαμβο του ανθρώπου πάνω στη φύση, δημιουργώντας ένα τεράστιο στρώμα πολιτισμού, μέσα σε αυτή τη διάλυση, όπου ο τεχνικός εμπόλεμος «πολιτισμός» δολοφονούσε (αυτό έκανε ο άνθρωπος όταν τα τέσσερα πόδια έγιναν δύο), είδα μια εικόνα που με συντάραξε. Δεν αναφέρομαι στις τρομαγμένες μητέρες με τα τέκνα στην αγκαλιά, τις γριούλες υποβασταζόμενες να φεύγουν από το σπιτικό τους, τη γειτονιά τους, τις φιλενάδες τους, τα εγγόνια τους. Δεν αναφέρομαι στα φορτηγά αυτοκίνητα με τους νεκρούς, ούτε στα βομβαρδισμένα νοσοκομεία. Η εικόνα που αποτυπώθηκε σαφώς τυχαία από έναν ηρωικό εικονολήπτη ήταν ενός γηραιού κυρίου μέσα σε μια γειτονιά με βομβαρδισμένες λαϊκές πολυκατοικίες, με τον δρόμο αδιάβατο από τα μπάζα, όπου διέκρινες πόρτες, παράθυρα, εταζέρες, κουζινικά, ένα καμένο αυτοκίνητο, ακόμη και ένα παλτουδάκι μικρού παιδιού που είχε πέσει στην αλλόφρονα πορεία της μάνας του προς το καταφύγιο ή το πουθενά, ενός γηραιού κυρίου λοιπόν που, κρατώντας έναν κουβά, προχώρησε μέσα στα ερείπια, έφτασε στη γωνία του δρόμου, όπου έχασκε ο γνωστός σκουπιδοτενεκές του δήμου, άδειασε το περιεχόμενο του κουβά και, πάντα με προσοχή, πατώντας τα ερείπια, γύρισε. Πού; Στο σπίτι; Στο καφενείο; Στο πουθενά;

Αυτός ο έξοχος συνάνθρωπος, μέσα στη βαβούρα, τη φυγή, τους κρότους των πολυβόλων, τις επιθετικές βουτιές των ελικοπτέρων, τα καμένα αυτοκίνητα, τις σειρήνες που ούρλιαζαν, έκανε ό,τι για χρόνια είχε συνηθίσει να κάνει κάθε πρωί: μάζευε σε έναν κουβά τα σκουπίδια της προηγούμενης μέρας και, πριν ξεκινήσει την καθημερινή του εργασία, τα πετούσε στον τενεκέ. Αυτή την ιερότητα της καθημερινότητας θαύμασα σ’ εκείνη την απροσδόκητη εικόνα. Τέτοια συνταρακτικά καθημερινά πράγματα, σχέσεις, συνήθειες, αν θέλετε καμώματα, βλέπει κι ο Θουκυδίδης να γίνονται στην πολιορκημένη Αθήνα.

Εχω ζήσει τέτοια γεγονότα στην κατεχόμενη ελληνική επαρχία στην Κατοχή. Εχω δει αυτές τις καθημερινές τραγωδίες, όπως του ανθρώπου της ουκρανικής επαρχίας, που όταν τις παραθέτεις τη μία δίπλα στην άλλη είναι το ίδιο συνταρακτικές με την κύρια πολεμική εικόνα του μετώπου. Θυμάμαι πάντα στην Κατοχή, την εποχή της πείνας, στο διπλανό σπίτι, στην επαρχία όπου είχαμε καταφύγει, στο πατρικό της μάνας μου με τη γιαγιά, είχε έρθει ένας γερανός και από το χαγιάτι κατέβασε το πιάνο με ουρά της γειτονοπούλας! Ακουσα, παιδάκι τότε εγώ, τη γιαγιά να λέει με κατανόηση πως άλλη γειτόνισσα είχε μπει στην αυλή μας ξημερώματα και έκλεψε την κότα για τα αβγά. Και η μνήμη μου, πάντα πληγωμένη, θυμάται, μετά τη φυγή των Γερμανών, ένα φορτηγό με αντάρτες που είχε στην καρότσα γυναίκες της επαρχίας που είχαν «πάει» με Γερμανούς. Και θυμάμαι και τη μάνα μου να λέει για μια γειτόνισσα που την είχε δει να τη διαπομπεύουν, έχοντας ανοίξει με μαχαίρι πληγές στα μπούτια της στομώνοντάς τες με αλάτι. Γιατί; Διότι η γυναίκα εκείνη, για να εξασφαλίσει σουλφαμίδες (σωτήριο τότε φάρμακο) για το άρρωστο κορίτσι της, είχε «πάει» με γερμανό αποθηκάριο!

Ξαναγυρίζω στην εικόνα του ουκρανού κυρίου με τον κουβά των σκουπιδιών που, κόντρα στο γύρω μακελειό, συνέχιζε τις καθημερινές ιεροτελεστίες της ειρήνης. Κρατήστε αυτή την εικόνα. Τώρα δεν υπάρχει ο Τολστόι να γράψει τη σύγχρονη εκδοχή του «Πόλεμος και ειρήνη». Δεν υπάρχει ο Ντοστογέφσκι να καταγράψει την πορεία προς την εξορία, ενώ ο τσάρος είναι και πάλι στη θέση του. Τώρα δεν υπάρχει ο Αϊζενστάιν να απαθανατίσει ξανά με τον θείο φακό του τη λειτουργία στη Μητρόπολη του Κιέβου, πριν ο Ιβάν ο Τρομερός ορμήσει κατά των Τατάρων. Τώρα τα καταγράφει όλα ωμά ο φακός του ηρωικού οπερατέρ και τα σχολιάζει ωμότερα ο τολμηρός ρεπόρτερ. Και συνήθως ο φακός του δημοσιογράφου επιλέγει το εντυπωσιακό, το τρομερό, το εγκληματικό, το απάνθρωπο συμβάν. Αλλά επιτρέψτε μου να πιστεύω πως η μικρή ιστορία, το περιθώριο των μεγάλων συμβάντων, ένα μωρό που κλαίει σε μια έρημη παραλία ή σε έναν δρόμο με σκόρπια και γνώριμα καθημερινά πράγματα (ρούχα, σεντόνια, κούκλες, βιβλία, κουτιά του καφέ, ομπρέλες), είναι η ουσία του τραγικού.

Ο Σοφοκλής και ο Αισχύλος αλλά και ο Ευριπίδης μάς δίδαξαν πως το τραγικό είναι ένα απροσδόκητο γεγονός ή αντικείμενο που ανατρέπει τον χρόνο και την κανονικότητα. Η Ηλέκτρα του Αισχύλου αντιλαμβάνεται πως ήρθε ο εκδικητής Ορέστης όταν διακρίνει στο χώμα τα χνάρια από πέδιλα και διαπιστώνει πως μοιάζουν με τα δικά της χνάρια. Και αργότερα τα δύο αδέλφια αναγνωρίζονται όταν η Ηλέκτρα πείθεται βλέποντας το ζιπουνάκι του μωρού Ορέστη, που είχε πλέξει η ίδια, τώρα να το φοράει ο ξένος που της συστήνεται ως αδελφός.

Μπορεί να μας λείπουν σήμερα οι ομηρικοί στίχοι, οι θουκυδίδειες μαρτυρίες, οι περιγραφές του Τολστόι ή «Η ζωή εν τάφω» του Μυριβήλη, αλλά ο φακός της κάμερας αναδεικνύεται αδιάψευστος μάρτυρας στο Δικαστήριο της Ιστορίας, όπου δικάζεται το θηρίο πίσω από το κοστούμι του πολιτισμού.