Κάτω απ’ το χιόνι, το νουάρ

Βρισκόμαστε στην Ιρλανδία, στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Στο παλιό αρχοντικό του συνταγματάρχη Οσμπορν, στην κομητεία Γουέξφορντ – γενέτειρα του μεγαλύτερου εν ζωή ιρλανδού συγγραφέα Τζον Μπάνβιλ, όπου εκτυλίσσονται πολλά βιβλία του – βρίσκεται δολοφονημένος και ευνουχισμένος ο τοπικός ιερέας. Η αγριότητα του εγκλήματος συν το ότι η δολοφονία ιερέων είναι αδιανόητη σε μια χώρα όπου ακόμα τότε ο καθολικισμός ήταν κράτος εν κράτει φέρνουν γενική αναστάτωση. Η Αρχιεπισκοπή σπεύδει να το συγκαλύψει αποδίδοντάς το σε ατύχημα, η αστυνομία είναι διχασμένη μεταξύ άνωθεν πιέσεων και ανακάλυψης της αλήθειας, ενώ η τοπική κοινότητα δείχνει μάλλον αδιάφορη. Μοιάζει σαν κάτι να κρύβουν όλοι, και επομένως σαν λίγο πολύ να το περίμεναν. Ο λόγος είναι ότι, όπως αποκαλύπτεται σύντομα, επρόκειτο για έναν ιερέα κοσμικό, μπον βιβέρ, λάτρη των αλόγων και του ποτού, φίλου στενού της οικογένειας Οσμπορν, κυρίως όμως ερωτύλου και μάλιστα διαφθορέα εφήβων σε οικοτροφεία ή άλλους κλειστούς θεσμούς όπου είχε υπηρετήσει.

Πλέγμα αιτίων και αιτιατών

Αποστέλλονται επί τόπου ο επιθεωρητής Στράφορντ και ο βοηθός του Τζένκινς, παρά το ότι μια πρωτοφανής χιονόπτωση απειλεί με πλήρη αποκοπή τις περιφερειακές κοινότητες της χώρας. Κάτω από το πάλλευκο πάπλωμα του χιονιού που πυκνώνει ξετυλίγεται από την πρώτη σελίδα μια πυκνή κοινωνική στρωματογραφία, υπό το προκάλυμμα μιας αφήγησης που υπονομεύει το κλασικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Ο Στράφορντ είναι μορφωμένος, ευαίσθητος δέκτης, με υπαρξιακές διερωτήσεις ως προς την καριέρα και την κοινωνική του θέση. Βρίσκεται εξαρχής μεταξύ διασταυρούμενων πυρών από την Εκκλησία, τους προϊσταμένους του, αλλά και τις δύο αντιμαχόμενες κοινότητες  της χώρας – των άλλοτε προνομιούχων προτεσταντών και της καθολικής πλειοψηφίας.

Οι Οσμπορν είναι προτεστάντες και η τετραμελής τους οικογένεια περιλαμβάνεται προφανώς στους άμεσα εμπλεκόμενους, μια και η δολοφονία έγινε στο αρχοντικό τους. Πρόκειται για τον ίδιο τον συνταγματάρχη, κτηματία και εκτροφέα αλόγων που μοιραζόταν με τον νεκρό το πάθος για την ιππασία και το κυνήγι. Για τη δεύτερη, πολύ νεότερη σύζυγό του, φασματική και αορίστως ερωτική, που πλέκει έναν ιστό έλξης γύρω από τον Στράφορντ. Για την δεκαεπτάρα κόρη που διοχετεύει τον απωθημένο πλεονάζοντα ερωτισμό της σε κρυφά βίτσια και για τον φοιτητή Ιατρικής γιο που αποδεικνύεται ότι είχε κάποιου είδους ανομολόγητη σχέση με τον παπά. Στην ιστορία εμπλέκεται το υπηρετικό προσωπικό, ο τοπικός γιατρός, ο «ζαβός» ιπποκόμος του υποστατικού, αργόσχολοι αστυνομικοί, ο πανδοχέας που φιλοξενεί τον επιθεωρητή, η χαρωπή σύζυγός του και μια εργαζόμενη. Η τελευταία μάλιστα πέφτει πρόθυμα στο κρεβάτι του Στράφορντ ονειρευόμενη τη φυγή από το χωριό και την ελεύθερη ζωή του Δουβλίνου.

Καθώς ξετυλίγεται η αφήγηση, προστίθενται ή αποκαλύπτονται και άλλοι νεκροί [ο βοηθός του ντετέκτιβ, ο γιος του τοπικού αστυνομικού διευθυντή, η πρώτη σύζυγος του Οσμπορν] που πιθανώς έχουν ή δεν έχουν σχέση με την κεντρική πλοκή. Εχουμε μπροστά μας ένα πλέγμα αιτίων και αιτιατών. Το περιτύλιγμα της νουάρ αφήγησης γίνεται το πρόσχημα για να ξετυλιχθούν οι μοναδικές «ατμοσφαιρικές» ικανότητες του Μπάνβιλ. Σημειωτέον ότι είναι η πρώτη φορά που ο ιρλανδός συγγραφέας υπογράφει μια οιωνεί αστυνομική ιστορία με το όνομά του – και όχι με το ως τώρα ψευδώνυμό του Μπένζαμιν Μπλακ. Οι δυο συγγραφικές του προσωπικότητες συντήκονται αρμονικά – άλλωστε το γνωρίζαμε καλά όσοι αναρωτιόμασταν προς τι η χρήση ψευδωνύμου σε έργα που ξεφεύγουν κατά πολύ από το πλαίσιο του «αστυνομικού». Θαυμαστής δεδηλωμένος των περίφημων «σκληρών μυθιστορημάτων» του Σιμενόν, ίσως ο Μπάνβιλ άργησε λίγο να παραδεχθεί ότι οι δυο γραφές του είναι στην πραγματικότητα μία.

Η ψυχή των πραγμάτων
και η πολιτική

Οπως και στα άλλα, περισσότερο κλασικά του βιβλία, τα πράγματα αφήνουν να μιλήσουν μόνα τους με ένα είδος εξαντλητικής λεπτομέρειας και με έναν υπερτονισμό του κοινότυπου και καθημερινού που οδηγεί σε  εντατικοποίηση του λογοτεχνικού ρεαλισμού. Τα άψυχα αποκτούν φωνή, συντελούν στη σύνθεση της ολότητας και προσφέρουν εικόνες που δεν παραμένουν απλώς εικόνες. Ενα παράδειγμα από την αποκάλυψη του σκηνικού του φόνου:

«Η βιβλιοθήκη έδινε την εικόνα χώρου στον οποίο είχε πολύ καιρό να πατήσει άνθρωπος και σήμερα φορούσε μια θιγμένη όψη, σαν από αγανάκτηση που είχε διαταραχθεί με τόσο αιφνίδιο κι ανάγωγο τρόπο η απομόνωσή της. Οι γυάλινες βιτρίνες των ραφιών που στοίχιζαν τους τοίχους κοιτούσαν ευθεία μπροστά με ψυχρότητα, ενώ τα βιβλία πίσω τους έστεκαν κολλητά το ένα δίπλα στο άλλο με βουβή ενόχληση. Τα παράθυρα με τα κατακόρυφα πέτρινα χωρίσματα ήταν χωμένα στα γρανιτένια τους τοιχώματα και μέσα από τα πολλά ρομβοειδή τους τζαμάκια διαχεόταν εκτυφλωτικά το φως του χιονιού».

Αλλού πάλι έχουμε υπαρξιακού τύπου ανοίγματα προς την απειλητική φύση: «Ο ουρανός είχε καθαρίσει και τα αστέρια λαμποκοπούσαν πάνω στο αβαθές μαύρο βελούδο του…. Το αυτοκίνητό του, ένα γερασμένο μαύρο Morris Minor, είχε εγκιβωτιστεί σε ένα αστραφτερό καβούκι στερεοποιημένης πάχνης… Χιονισμένα δέντρα, όμοια με βλοσυρά λευκά φαντάσματα, παρουσιάζονταν στο φως των προβολέων, υψώνοντας έντρομα λες τα κλωνάρια των κορφών τους προς τον ουρανό».

Η ιστορία εκτυλίσσεται με διαδοχικά ξεφλουδίσματα της αλήθειας. Αλλά το παζλ δεν ολοκληρώνεται με τον συνήθη τρόπο των αστυνομικών μυθιστορημάτων. Κάθε νέο στοιχείο είναι διφορούμενο και διανοίγει νέες οδούς έρευνας. Οι ζωές των ανθρώπων, και κυρίως η ιστορία τους, δεν είναι διόλου απλές και μονοσήμαντες. Κι όπως κι αλλού στον Μπάνβιλ, μοιάζει να ισχύει η αρχή ότι «αν κάτι μπορεί να πάει στραβά, τότε σίγουρα θα πάει στραβά». Οι αναδρομές στο παρελθόν έρχονται σε κύματα και περιλαμβάνουν μια επιλεκτική δόση ιρλανδικής ιστορίας με έντεχνα ζωγραφισμένες πινελιές. Υπάρχουν αναφορές στην αγγλική κυριαρχία μετά την εισβολή του Κρόμγουελ, στην Ιρλανδική Επανάσταση και στον εμφύλιο κατά τις δεκαετίες 1910 και 1920, αλλά και στην εγχώρια τρομοκρατία [οι μακρές ουρές της περιλαμβάνουν στις μέρες μας τον ΙΡΑ και τις ταραχές στη Βόρεια Ιρλανδία, που παραμένει ως γνωστόν βρετανική]. Μάλιστα γίνονται αναφορές και σε ιστορικά πρόσωπα που σχετίζονται με τους μυθιστορηματικούς ήρωες.

Καθολικισμός
και εξουσία

Το κυρίαρχο κοινωνικό στοιχείο του βιβλίου είναι η τότε απόλυτη κυριαρχία της Καθολικής Εκκλησίας, που θυμίζει την εδώ κυριαρχία της Ορθόδοξης, μέχρι σημείου υποκατάστασης των πολιτικών Αρχών του τόπου. Επιπλέον, κυρίαρχες είναι οι εντάσεις μεταξύ των πλειοψηφούντων καθολικών και των σποραδικών φθινουσών προτεσταντικών οικογενειών, όπως ας πούμε οι πρωταγωνιστές Οσμπορν, αλλά και η οικογένεια του κεντρικού ήρωα – του επιθεωρητή Στράφορντ. Πέραν τούτου, όμως, στα ίδια τα βαθύτερα [φροϊδικά, θα λέγαμε] κίνητρα της ιστορίας βρίσκεται ο διάχυτος στο βιβλίο απωθημένος ερωτισμός. Ολες σχεδόν οι γυναίκες ερωτοτροπούν με τον επιθεωρητή, όχι επειδή είναι ερωτύλος ή ακραία ελκυστικός, αλλά ξένος, διακριτικός, εχέμυθος – με άλλα λόγια μια ευκαιρία για ξέδωμα από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της επαρχίας και από το πυκνό στρώμα του χιονιού. Ο ερωτισμός παίρνει ποικίλες, συχνά μπρούτες, λαθραίες, ανεπεξέργαστες και ημιτελείς μορφές, υπό τους τρόμους άλλοτε του ξεπαρθενέματος, άλλοτε της εγκυμοσύνης ή των ασθενειών ή μιας απόλυσης από τη δουλειά. Οι απαγορεύσεις τονώνουν την επιθυμία, κι αυτό με τη σειρά του οδηγεί σε παράνομες συνευρέσεις, συχνά σε εγκυμοσύνες – άρα σε πολλά εξώγαμα.

Κι εδώ ξεκινά ένα άλλο παρακλάδι της αφήγησης – το οποίο έχει πραγματευθεί ο Μπάνβιλ και σε άλλα βιβλία του. Η λειτουργία οικοτροφείων και θρησκευτικών σχολείων που στεγάζουν τα ορφανά οδηγεί σε ομοφυλοφιλικές πρακτικές και κακοποιήσεις, σε ορισμένες περιπτώσεις μαζικές, όπως σήμερα καλά γνωρίζουμε. Αυτό φυσικά καθορίζει ζωές. Ετσι κι εδώ: περισσότεροι του ενός ήρωες είναι μπλεγμένοι με τον νεκρό ιερέα. Μάλιστα σε ένα παρένθετο κεφάλαιο, που προσωπικά το θεωρώ κουραστικό και άστοχο, ο Μπάνβιλ μπαίνει αναδρομικά στον ψυχισμό του νεκρού και αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο τους τρόπους που η αγάπη του Κυρίου φτάνει να ταυτίζεται με την έλξη προς τα ρωμαλέα, ατίθασα, βίαια και βέβαια «αμαρτωλά» αγόρια του οικοτροφείου. Επίσης, στις συναφείς πρακτικές της μέσω του σεξ τιμωρίας και άφεσης αμαρτιών. Αφηγηματικά μιλώντας, οι ευτυχώς όχι πολλές αυτές σελίδες, δεν ταιριάζουν στην υπαινικτική και ατμοσφαιρική δεξιοτεχνία του συνολικού έργου του σπουδαίου Ιρλανδού.

Ας είναι όμως. Το πλέγμα αιτίων, προϋποθέσεων και περιστατικών ολοκληρώνεται σχεδόν λυτρωτικά χρόνια μετά. Μια αίσθηση πλήρωσης αποκτάται – αν και όχι ακριβώς. Ο Στράφορντ συναντιέται σε μια παμπ του Δουβλίνου με τη νεαρή κόρη του συνταγματάρχη που πληροφορούμαστε πως την επομένη παντρεύεται. Ολα γύρω τους είναι καλοκαιρινά, ανθοφορούντα, λανθανόντως ερωτικά, μακριά από τις συσκοτιστικές επικαλύψεις των χιονοστιβάδων. Ερωτήματα απαντώνται, άλλα ωστόσο μένουν εκκρεμή, κυρίως ως προς τη ζωή του Στράφορντ. Γιατί στον Μπάνβιλ ο ντετέκτιβ δεν είναι απλός παρατηρητής του κόσμου. Ο κόσμος διεισδύει εντός του. Δεν περιορίζεται επομένως σε συλλογιστικές αναγωγές. Γίνεται ο ίδιος μηχανισμός της πλοκής – και ευτυχώς για τους αναγνώστες.

{1BSYG}Τζων Μπάνβιλ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το χιόνι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Τόνια Κοβαλένκο{CR}Εκδ. Καστανιώτης, {LF}σελ. 352{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ