«Με ενδιέφερε η ομορφιά που καταστρέφει»

«Συμφωνώ με την άποψη κάποιων κριτικών που το χαρακτήρισαν ως περιπετειώδες οικογενειακό χρονικό» λέει στη συνέντευξή μας ο Γιώργος Παπαδάκης, που επέστρεψε μυθοπλαστικά με το «Ατακτο αίμα» (εκδ. Εστία), τρία χρόνια μετά τον «Ταχυδρόμο» (Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2019). Στο μυθιστόρημα των 672 σελίδων αφηγείται την ιστορία δύο οικογενειών, οι τροχιές των οποίων ταυτίζονται στην τελευταία επανάσταση των Κρητών εναντίον των Τούρκων, στο τέλος του 19ου αιώνα. Πρωταγωνιστές είναι ο Ιάκωβος Θεοφίλου Κορνάρος και ο ξάδερφός του Νικηφόρος. «Είναι πράγματι το χρονικό δύο οικογενειών, βασισμένο κατ’ εξοχήν στην περιπέτεια δύο εφήβων που μπαίνουν στον πόλεμο και ενηλικιώνονται εκεί. Η ενηλικίωσή τους όμως δεν έχει μόνο το στίγμα της μάχης, αλλά και την αγωνία του έρωτα. Γλώσσα και πλοκή είχαν σχεδιαστεί από την αρχή να συμβαδίζουν» συμπληρώνει ο Γ. Παπαδάκης.

Πριν ξεκινήσετε είχατε αποφασίσει ότι θα δίνατε μεγαλύτερη βαρύτητα στη γλώσσα και το ιδιόλεκτο σε σχέση με την πλοκή; Αυτή είναι μία πρώτη αυθόρμητη εντύπωση για τον αναγνώστη…

Αυτό που είχα αποφασίσει ήταν να βρω μια γλώσσα ικανή να αποδώσει την πλοκή που ταιριάζει σε ένα μυθιστόρημα – ποταμό, όπως λένε. Το θέμα από μόνο του απαιτούσε όχι πλέον τη λιτή και καθημερινή γλώσσα του «Ταχυδρόμου», όπου θα ήταν ανεπίτρεπτο ο αφηγητής να περιγράφει τη ζωή του με έντεχνο τρόπο. Το «Ατακτο αίμα» είναι δομημένο πάνω στην τελευταία επανάσταση της Κρήτης εναντίον των Τούρκων και αυτή η επαναστατική συνθήκη καλύπτει σχεδόν τα δύο τρίτα του βιβλίου. Με την πεποίθηση ότι κάθε θέμα απαιτεί τη δική του γλώσσα, ασχολήθηκα επιμόνως με την επιλογή που θα απέδιδε καλύτερα το κλίμα της εποχής του 19ου αιώνα στην Κρήτη και θα μπορούσε να στηρίξει το οικοδόμημα της σύνθετης πλοκής. Το ιδιόλεκτο χρησιμοποιήθηκε με μέτρο και ιδιαίτερα στους διαλόγους. Εδώ υπάρχει εξωτερικός αφηγητής που εξιστορεί τα συμβάντα, χτίζει τον χαρακτήρα του πλήθους των ηρώων, σκηνοθετεί και αναλύει ή εμβαθύνει, όπου χρειάζεται, στις βασικές έννοιες του βιβλίου, όπως είναι ο θάνατος, η φθορά, ο έρωτας, η λήθη, ο χρόνος. Αναπόφευκτα σε τέτοιου είδους αφήγηση ελλοχεύει ο κίνδυνος του «παντογνώστη συγγραφέα», αλλά καταβλήθηκε προσπάθεια – όσο γινόταν – να μην επισκιάζει αυτή η παγίδα το κείμενο.

Ο Ιάκωβος και ο Νικηφόρος είναι δύο απολύτως διακριτοί χαρακτήρες; Ή μήπως τα στοιχεία του ενός συμπληρώνουν τον άλλο; Για να γίνει η επανάσταση χρειάζονταν οι ονειροφαντασίες του πρώτου και ο καλά κρυμμένος συναισθηματισμός του δεύτερου;

Για να γίνει η επανάσταση χρειαζόταν μόνον ο πόθος της ελευθερίας – ο οποίος θα μπορούσε να φθάσει έως την αυτοθυσία. Ο Ιάκωβος και ο Νικηφόρος πλάστηκαν ως διακριτοί χαρακτήρες για δραματουργικούς λόγους. Ο μεν πρώτος είχε αυτό το «χάρισμα» ή την κατάρα να βλέπει προφητικά όνειρα, που σχετίζονταν όμως μόνο με την προφητεία του θανάτου. Γνώρισα στην παιδική μου ηλικία τέτοιους ανθρώπους στην Κρήτη, που προέβλεπαν σε όνειρο ή σε οπτασία ποιος επρόκειτο να πεθάνει στο προσεχές διάστημα. Κάποιοι μάλιστα από αυτούς τους ενορατικούς ανθρώπους ήταν τυφλοί! Οι άλλοι άνθρωποι δεν τους ήθελαν, τους απέφευγαν, για να μην προφητεύσουν τάχα και γι’ αυτούς το τέλος. Η ζωή τους ήταν δύσκολη και στο κοινωνικό και στο συναισθηματικό πεδίο, γιατί τους παίδευε αυτό που είχαν ανεξήγητα από γεννησιμιού τους. Θυμάμαι το βλέμμα τους: δεν ήταν όπως των άλλων ανθρώπων. Ηταν πιο μακρινό, πιο επίμονο, σαν να είχαν σκιές και αίμα στα μάτια, ένα βλέμμα ίσως απόκοσμο που το θέριζε η θλίψη. Και όταν δεν είχαν αυτά τα φοβερά προμηνύματα, γίνονταν κανονικοί άνθρωποι. Γλεντούσαν, δούλευαν, μεθούσαν, συζητούσαν για τα καθημερινά. Τέτοιος χαρακτήρας ήταν και ο Ιάκωβος, βγαλμένος από την πραγματικότητα της Κρήτης. Δεν ήταν αναγκαίες οι ονειροφαντασίες του στην επανάσταση, αλλά πολέμησε σαν όλους τους άλλους, σε πείσμα αυτής της ιδιαιτερότητας που έγινε γρήγορα αντιληπτή, η οποία επηρέασε πολύ τη σύντομη ζωή του. Οχι μόνο πολέμησε, αλλά του έδωσαν την αρχηγία των νέων πολεμιστών στο βουνό, γιατί είχε οργανωτικές ικανότητες και δεν φοβόταν τον θάνατο. Ο Νικηφόρος ήταν διαφορετικός και συμφωνώ ότι είχε μια καλά κρυμμένη συναισθηματικότητα. Ισως και να αλληλοσυμπληρώνονταν. Ο Νικηφόρος είχε την ομορφιά και τον ερωτισμό. Η ομορφιά όμως αποδείχτηκε ότι ήταν επίσης μια κατάρα, που έφερε πολύ πόνο και σπαραγμό. Δεν είναι εύκολο να είναι κανείς όμορφος και να μην μπορεί να διαχειριστεί την ομορφιά του. Με ενδιέφερε να αναπτύξω στην πλοκή αυτή την πλευρά της ομορφιάς, που καταστρέφει.

Η υπόθεση επιστρέφει στον 19ο αιώνα, αλλά το ίδιο το βιβλίο αντιστέκεται στον χαρακτηρισμό «ιστορικό μυθιστόρημα». Πώς μπορείτε να το ερμηνεύσετε από τη δική σας πλευρά;

Δεν είναι βέβαια ένα ιστορικό μυθιστόρημα, μολονότι κάποιοι έσπευσαν να το χαρακτηρίσουν έτσι. Δεν ασχολείται με την Ιστορία παρά μόνο για να περιγράψει την επίδραση που αυτή έχει στη ζωή μη πραγματικών ηρώων. Στον ορίζοντα του εθνικού χρόνου κινούνται οι ήρωες, αλλά δεν είναι ιστορικά πρόσωπα. Ωστόσο, η μυθοπλασία και η ιστορία, αντίθετα απ’ ό,τι θα πίστευε κανείς, έχουν κοινό σκοπό: η μυθοπλαστική αφήγηση με τις τεχνικές που ακολουθεί, υποβάλλει την αξίωση ότι αυτό που διηγείται θα μπορούσε να είναι αληθινό. Η αφηγηματική φωνή αναπτύσσει τα γεγονότα που εξιστορεί σαν να είχαν συμβεί πραγματικά. Χωρίς την «ιστορικοποίηση της μυθοπλασίας», θα πει ο Paul Ricœur, η μυθοπλασία δεν μπορεί να γίνει πειστική. Ολα όσα εξιστορεί πρέπει να φαίνονται ότι είναι πραγματικά, μιμούμενη τη σχέση της Ιστορίας με το πραγματικό. Σε αντίθετη περίπτωση, η μυθοπλασία κινείται σε άλλα πλάτη και δεν επιδιώκει την προσομοίωση με το πραγματικό, γιατί η μίμηση που πλάθει έχει άλλη πρόθεση. Η μυθοπλασία εξιστορεί σαν να ήταν αληθινά όσα λέει. Μέσα σ’ αυτό το «σαν να» χωρούν άπειρες οντοποιητικές δυνατότητες και λογοτεχνικές τεχνικές που σκοπό έχουν την προσομοίωση της μυθοπλασίας με την ιστορικότητα. Η μυθοπλασία θέλει να είναι αληθοφανής κατά τον τρόπο που η Ιστορία είναι αληθής. Μήπως για τον λόγο αυτό οι αρχαίοι τραγικοί δεν δανείστηκαν και από την Ιστορία τα ονόματα των ηρώων τους; Κατά παρόμοιο τρόπο κινήθηκε και ο Καβάφης, υπερασπιζόμενος την αναφορική αξίωση του φανταστικού στο πραγματικό. Είμαστε όλοι μέλη του ίδιου δι-υποκειμενικού πεδίου από το οποίο αντλούν και στο οποίο εκβάλλουν οι παραβολές, οι παραδόσεις, οι μύθοι, οι θρύλοι, η Ιστορία. Η μυθοπλασία και η Ιστορία, η καθεμιά με τους δικούς της αρμούς, ανασυντάσσουν τις απουσίες και αφηγούνται τα ανθρώπινα πάθη όπως συνέβησαν πραγματικά ή όπως θα μπορούσαν να συμβούν. Με τη διαφορά ότι η Ιστορία αφηγείται ευθέως το πραγματικό, ενώ η μυθοπλασία κατασκευάζει μια αληθοφάνεια. Οι συγγραφείς μετακινούν την πραγματικότητα για να ευθυγραμμιστεί με τον μύθο.

Νιώσατε ότι κατά την επεξεργασία του υλικού και τη συγγραφή έπρεπε να αντιμετωπίσετε και «στερεοτυπικές» αντιλήψεις τόσο για την ίδια την «κρητική ψυχή» όσο και για τον τρόπο που γράφει κανείς για την ιστορία;

Η χρήση στερεοτύπων στη λογοτεχνία δεν είναι κακό πράγμα, αρκεί να γίνει με καινούργιο τρόπο και να ενταχθεί σε άλλο συγκείμενο. Σκοπό είχα να προσεγγίσω εκ νέου την «κρητική ψυχή», να βρω πώς αντιμετωπίζει τα μεγάλα θέματα της ζωής, τον θάνατο κυρίως, αλλά και τον έρωτα, παρόλο που άλλοι πριν από μένα το είχαν κάνει, όπως ο Καζαντζάκης και οι υπόλοιποι συγγραφείς της Κρήτης. Βαδίζουμε στα χνάρια των προηγούμενων για να ανανεώσουμε, όσο μπορούμε, την παράδοση. Στην αντιμετώπιση του θανάτου η Κρήτη έχει μια εντελώς ιδιαίτερη θέση: τον βλέπει κατάματα, του επιτίθεται με αποκοτιά, κομπάζει σχεδόν απέναντί του και δίνει στην ύλη, στο αίμα, στις γενιές μια μεθυστική δόση αθανασίας. Το αίμα εκεί αντιστέκεται στον θάνατο και κατά έναν παράξενο τρόπο οι τόποι, οι πέτρες, το χώμα, η σάρκα γίνονται πνεύμα μέσα στη μνήμη, που ταξιδεύει στους αιώνες την αφή, το χρώμα, το βλέμμα, το θάρρος, την παλικαριά, τα προτερήματα και τα ελαττώματα των προγόνων. Στη δυναμική ορμή της γενεαλογίας επαναλαμβάνονται κυκλικά τα χαρακτηριστικά του γένους, που με απόγνωση σχεδόν δεν επιτρέπεται να σβήσουν. Η αθανασία, έτσι, υπάρχει μέσα στη ζωή, όχι εκεί που δεν υπάρχει ύλη. Απ’ αυτή την άποψη η Κρήτη διατηρεί μια αρχαϊκή σχέση με τον θάνατο. Με τους μύθους, τους θρύλους, τον Ερωτόκριτο, τα ριζίτικα τραγούδια, πολεμά να ξεγελάσει τον θάνατο, να μην πληγώνεται απ’ το κεντρί του. Πόσες φορές στην παιδική μου ηλικία δεν έχω ακούσει υπέργηρους Κρητικούς να απαγγέλλουν από στήθους τον Ερωτόκριτο, όλο τον Ερωτόκριτο! Και όταν τέλειωναν την απαγγελία, υπήρχε η αίσθηση πως είχαν νικήσει τα γηρατειά. Η ματιά τους γινόταν νεανική, η φωνή αντιλαλούσε στους κήπους, το σώμα ξεχνούσε τους πόνους της ηλικίας. Ηταν σαν εκείνους τους αρχαϊκούς ανθρώπους που απήγγειλλαν τους καταγωγικούς μύθους του κόσμου για να γίνουν σύγχρονοι των απουσιών που τραγουδούσαν, να εκμηδενίσουν τον χρόνο που πέρασε και να ξαναρχίσουν από την αρχή, νοερά πιστεύοντας ότι ξαναγεννιούνται με την επανάληψη της κοσμογονίας. Οι μύθοι επαναλαμβάνουν μιαν αρχή για να τη διαστείλουν και να φέρουν την αναγέννηση του κόσμου, να συμβάλουν στο άνοιγμα ενός νέου κύκλου, δηλαδή να καταργήσουν την αίσθηση της θνητότητας. Λήθη και αιωνιότητα, παρουσία και απουσία, κυκλικότητα και επαναφορά, ύλη και πνεύμα: αυτά είναι τα συστατικά των μύθων, που υπερβαίνουν την ανθρώπινη υπόσταση. Την υπερβαίνουν για να αρνηθούν τη θνητή μοίρα της. Και η λογοτεχνία δανείζεται κάτι απ’ αυτή την υπέρβαση, η ποίηση κυρίως, από την εποχή ακόμα που ήταν μόνο προφορική. Ισως μ’ αυτή την έννοια πρέπει να καταλάβουμε τον εμβληματικό στίχο του René Char: «Η ποίηση θα κλέψει τον θάνατό μου».

Στο μυθιστόρημα τον ρόλο των μυθοπλαστικών ευρημάτων παίζουν μοτίβα από τη μακρά λογοτεχνική παράδοση, όπως ο θησαυρός των νομισμάτων που ανακαλύπτεται απρόσμενα ή η φυγάδευση του ανεπιθύμητου βρέφους και η επιστροφή του ύστερα από χρόνια στον γενέθλιο τόπο. Εκτός από την ιστορική έρευνα υπήρχε και μια δεύτερη παράλληλη ως προς τις αφηγηματικές μεθόδους;

Στο βιβλίο αξιοποιήθηκαν κυρίως προφορικές παραδόσεις, θρύλοι που διαπερνούν τους αιώνες και άφωνα ίχνη του τόπου, στον οποίο εκτυλίσσεται η πλοκή. Ανατρέχω στη φράση του Μπόρχες, ότι δεν υπάρχει ούτε ένα όνειρο ούτε μία πράξη που να μη ρίχνει τη σκιά της παντού. Οι συγγραφείς υπάρχουν για να αρπάζουν αυτές τις σκιές και να τις κάνουν ενσώματες. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η έννοια του ίχνους και των τοπικών θρύλων γιατί απηχούν την ενέργεια της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η ενέργεια παραμένει στο χάραγμα του ίχνους, οι άνθρωποι όχι. Το ίχνος σημαίνει ταυτόχρονα την απουσία αυτού που το άφησε και την παρουσία της ενέργειάς του, που είναι ανοιχτή στον χρόνο. Ενδιαφέρον παιχνίδι της ύπαρξης και της σιωπής, της ζωής και του θανάτου. Η λογοτεχνία συχνά βυθίζεται σ’ αυτό το οντολογικό παιχνίδι του χρόνου. Εκεί υπάρχει πολύ γόνιμο έδαφος δημιουργίας. Σ’ αυτή την αφωνία του χρόνου, στην αγωνία της συνάντησης με τις σκιές του στηρίζεται, ας πούμε, Ο Βασιλιάς της Ασίνης, του Σεφέρη. Στο «Ατακτο αίμα» υπάρχουν τέτοιες αναφορές, ακόμα και σε ενεπίγραφα ίχνη, όπως αυτά στα οποία στηρίχτηκε ο θρύλος της παπαδιάς που την άρπαξαν οι κουρσάροι από ένα χωριό του Ρεθύμνου και την αναζητούσε ο παπάς στην Αίγυπτο, στη Μικρά Ασία –  τη συνάντησε κάποτε χωρίς να την αναγνωρίσει, ενώ εκείνη τον αναγνώρισε, αλλά δεν φανερώθηκε, δεν αποκάλυψε ποια ήταν. Οταν επέστρεψε στο χωριό, ύστερα από τριάντα χρόνια, ο ιερέας έχτισε εκκλησία που υπάρχει ακόμα, με ενεπίγραφη πλάκα στο υπέρθυρο, η οποία μνημονεύει τον χρόνο της αρπαγής και τον χρόνο του νόστου. Αυτή την εκκλησία βρίσκει λοιπόν ο Ιάκωβος και αναζητεί τον μίτο του θρύλου. Το ίδιο συμβαίνει και με παμπάλαιες ιστορίες γύρω από τους νερόμυλους, που παραμένουν στη λαϊκή φαντασία τόποι απόκοσμων εμφανίσεων και μαγικών συμβάντων, με βρέφη που αρπάχτηκαν και επέστρεψαν αργότερα στον τόπο γέννησής τους ή με φήμες για θησαυρούς. Αυτή η ιστορία του ανεπιθύμητου βρέφους που υπάρχει στο βιβλίο αναπτύσσει την ηχώ πολλών τέτοιων ακουσμάτων, αλλά εδώ η επιστροφή του ως ενήλικου έχει δραματουργικό ρόλο, ιδιαίτερα η σκηνή της ολέθριας συνάντησης με την (άγνωστη) μητέρα του. Ετσι χτίστηκε αυτό το μυθιστόρημα, παίρνοντας φωνές από πολλά ηχεία, ενός κόσμου περασμένου, αλλά όχι απόντος.

{1BSYG}Γιώργος Παπαδάκης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ατακτο αίμα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Εστία, σελ. 672{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ