«Το μυστήριο κρύβεται κάτω από την επιφάνεια»

Η Τζόαν Ντίντιον γράφει ότι με την αφήγηση «πουλάμε» πάντα κάποιον. Πουλάμε συναίσθημα, κλέβουμε λίγη από την αίγλη του, προσποιούμαστε τους μπαλζακικούς παρατηρητές. Δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς, ειδικά την εποχή της σοσιαλμιντιακής βιτρίνας και μιας πόζας που απευθύνεται σε followers. Αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπως ο Μπομπ Ουίλσον. Ο αμερικανός δημιουργός – συνήθως σ’ αυτό το σημείο μπαίνει μία συστοιχία ιδιοτήτων, από σκηνοθέτης όπερας έως visual artist και γλύπτης – μιλάει για την πατρίδα του, την τέχνη και τον έρωτα χωρίς να προδίδει τα πρόσωπα που κρύβονται από πίσω. Oσα από αυτά αγάπησε ή υπήρξαν φίλοι μπαίνουν στην αφήγηση με τρόπο ανεπαίσθητο. «Δεν μπορώ να πάρω το βλέμμα μου από την Ιζαμπέλ Ιπέρ όταν κάνει πρόβα» μού λέει την ώρα που δοκιμάζει την πρώτη τεμπούρα γαρίδας και «κερνάει» τον σερβιτόρο με τρία απανωτά «superb» («απίθανο»). «Η Lady Gaga είναι η μεγαλύτερη επαγγελματίας που έχω δει τα τελευταία χρόνια» λέει την ώρα που πίνει βότκα «on the rocks».

Αλλά δεν είναι καν οι μεγάλες σταρ που μονοπωλούν τις αναμνήσεις – ιστορίες του. Κι εδώ είναι ίσως απαραίτητη μια «υποσημείωση» για τους επίδοξους αναγνώστες: η συνάντηση μαζί του δεν είναι ένα συμβατικό πινγκ – πονγκ ερωταπαντήσεων. Ο Ουίλσον χρησιμοποιεί τις ερωτήσεις σαν ερεθίσματα για να ξεκλειδώσει το συναισθηματικό αρχείο οχτώ δεκαετιών. «Hμουν ο γκέι γιος ενός δικηγόρου από το συντηρητικό Γουέικο του Τέξας, όπου η επίσκεψη σε θέατρο θεωρούνταν αμαρτία στη δεκαετία του 1950. Eφτασα να υιοθετήσω ένα μαύρο αγόρι και να δουλέψω στο θέατρο. Αν έπρεπε να μπω στη θέση του πατέρα μου, θα τον συμπονούσα». Το μαύρο αγόρι ήταν ο 13χρονος κωφάλαλος Ρέιμοντ Aντριους – αυτόν είδε ο Ουίλσον μια μέρα του 1967 στο Σάμιτ του Νιου Τζέρσι να λυγίζει κάτω από το κλομπ ενός αστυνομικού που τον ξυλοκοπούσε.

Συναντιόμαστε στον όγδοο όροφο του ξενοδοχείου «Athens Marriot», όπου διαμένει μέχρι τις αρχές Μαρτίου επιβλέποντας τις τελικές δοκιμές στον «Οθέλλο» του Βέρντι, όπερα την οποία ανεβάζει η Εθνική Λυρική Σκηνή, από την ερχόμενη Τετάρτη, σε συμπαραγωγή με το Πασχαλινό Φεστιβάλ του Μπάντεν-Μπάντεν. Στη γερμανική λουτρόπολη είχαμε συναντηθεί πριν από τρία χρόνια μετά την παρακολούθηση της γενικής πρόβας – μαζί με τον συνάδελφο Ηλία Μαγκλίνη.

Αυτή τη φορά ο σκηνοθέτης, ύψους 1.93 μ., φαίνεται περισσότερο καταβεβλημένος εξαιτίας ενός πόνου στην πλάτη. Αλλά αρκούν τα πρώτα λεπτά της κουβέντας και το λύσιμο πάνω από τα πιάτα – «απίστευτη παρουσίαση, εξαιρετική ασιατική κουζίνα» – για να εμφανιστεί η ενέργεια που διαπερνά τη ζωή και το έργο του. «Δεν μπορώ να ξεχωρίσω αυτά τα δύο. Ακόμη και μέσα στην καραντίνα συνέχισα να δουλεύω κάθε μέρα με τελετουργικές κινήσεις. Μεταμορφώνω την καθημερινή ζωή σε έναν τρόπο να υπάρχω».

Είναι μια μέθοδος κι αυτή μέσα στην υπαρξιακή τρέλα: να εξαντλεί τα χρονικά περιθώρια για να τελειοποιήσει το γεωμετρικό σκηνικό που έχει φανταστεί εκ των προτέρων – κληρονομιά ίσως από τις σπουδές του στην Αρχιτεκτονική, όταν ο καθηγητής φώναζε στους φοιτητές «Ξεκινήστε από το φως». «Χωρίς φως δεν υπάρχει χώρος» λέει πλέον. «Γι’ αυτό και πάντα ξεκινάω από τα φώτα και τον ήχο. Υπάρχει κάτι παράδοξο στο θέατρο. Eχεις ένα έργο και όλη η συζήτηση αρχίζει από τη σκηνοθεσία: πώς θα σχεδιαστεί, ποιοι θα παίξουν, πώς θα κάνουν πρόβες. Και αφού αποφασιστούν όλα αυτά, ανοίγει η σκηνή και τη φωτίζεις. Δεν είναι πρόβλημα αυτό; Γιατί το φως να έρχεται ως δεύτερη σκέψη;». Είναι η εμμονή που μέσα στα χρόνια έχουν αποδεχθεί οι καλλιτέχνες με τους οποίους συνεργάστηκε: εκτός άλλων, από τον Φίλιπ Γκλας, τον Τομ Γουέιτς και τη Λουσίντα Τσάιλντς έως τον Γουίλεμ Νταφόε, τη Μαρίνα Αμπράμοβιτς και τον Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ.

Σαν αγέλη λύκων

Είναι και η εμμονή την οποία ανακαλύπτουν οι ερμηνευτές του «Οθέλλου». «Ξέρω πόσο παράξενος φαντάζει για τους ηθοποιούς ο τρόπος που δουλεύω. Σήμερα στην πρόβα τούς είπα: “Ας σταματήσουμε για τρία λεπτά και ας σταθούμε ακίνητοι και συγκεντρωμένοι. Θα μας βοηθήσει”. Κι ύστερα θυμήθηκα μια ιστορία. Hταν πριν από περίπου 15 χρόνια και σκηνοθετούσα την “Αρρώστια του θανάτου” της Μαργκερίτ Ντιράς στη βερολινέζικη Σαουμπίνε. Κόντευε η πρεμιέρα και δεν ένιωθα καθόλου έτοιμος. Hθελα να δω ξανά τα φώτα. Στις 4 το απόγευμα οι υπεύθυνοι μου είπαν να φύγω. Θα ανοίγαμε στις 8 το βράδυ – τελεία και παύλα. Περπάτησα, λοιπόν, ως τον Ζωολογικό Κήπο. Είχα μόλις μισή ώρα μέχρι να κλείσει. Κι εκεί στη γωνία, πάνω σε βράχους στο κλουβί, είχε ανεβεί μία αγέλη γκρίζων λύκων, μ’ αυτά τα υπέροχα μπλε μάτια. Είχα σταθεί σε απόσταση έξι μέτρων και τα ζώα είχαν αντιληφθεί την παρουσία μου. Για τα επόμενα 10 λεπτά μείναμε εντελώς ακίνητοι, εγώ και οι λύκοι, ανταλλάσσοντας ματιές. Είχα γίνει μέρος της αγέλης. Ξέρετε κάτι; Αυτό λέω πλέον στους ερμηνευτές: μακάρι να γίνουμε όλοι μέλη μιας αγέλης πάνω στη σκηνή».

Ο τρόπος που αφηγείται πίσω από το στρογγυλό τραπέζι ταιριάζει σε έναν κοσμοπολίτη που μετράει εμπειρίες μέσα στον ανεξερεύνητο – ακόμη – κόσμο, χωρίς όμως να μετράει τη ζωή του με το κουταλάκι του καφέ. Το ίδιο σαρωτική άλλωστε ήταν η εκκίνηση στο Τέξας της βαθιάς Αμερικής. «Πολλοί γνωστοί μου με μαλώνουν επειδή είμαι αισιόδοξος από τη φύση μου. Πώς να μην είμαι; Γεννήθηκα στο Γουέικο του Τέξας: μια εντελώς ρατσιστική κοινότητα. Κάποια στιγμή γνώρισα έναν μαύρο που δούλευε για τον πατέρα μου. Είχαμε μια πλατωνική σχέση, που δεν κατέληξε ποτέ σεξουαλική. Η έλξη ανάμεσά μας, όμως, ήταν βαθιά. Την ίδια στιγμή ήταν πολύ δύσκολο να μας βλέπουν έξω μαζί, πόσω μάλλον να κρατιόμαστε απ’ το χέρι. Αυτός ο άνθρωπος μού άλλαξε το βλέμμα. Με πήρε και με έβαλε – εμένα, τον μόνο λευκό – στις εκκλησίες των μαύρων, όπου πρωτάκουσα τα σπιρίτσουαλ. Και από τότε θυμάμαι μια εκπληκτική στιγμή: βρέθηκα ξαφνικά μέσα στην εκκλησία, έκαναν μια βάπτιση ενηλίκου στη λιμνούλα, τα βιτρό πίσω άστραφταν απ’ το φως. Κι ύστερα άκουσα τα τραγούδια τους. Τραγούδια σκλάβων, θυμάτων της βίας, που τους είχαν ξυλοκοπήσει και τους απαγόρευαν να διαβάσουν οτιδήποτε άλλο εκτός από τη Βίβλο. Κι όμως, τι έχουν όλα τα τραγούδια τους; Την ελπίδα. Δεν υπάρχει ούτε ένα κομμάτι στο ρεπερτόριό τους που να είναι αρνητικό. Πιστεύουν ότι θα πετάξουν πίσω στην Αφρική, θα ξαναβρούν τους ανθρώπους τους. Αυτή έγινε μια βασική επιρροή στη ζωή και την τέχνη μου».

Υπάρχει κάτι κινηματογραφικό στον τρόπο που ο 81χρονος δημιουργός κόβει τον αέρα με χειρονομίες, αλλάζει εκφράσεις και, ναι, βουρκώνει όταν αναφέρεται στο μαρτύριο των μαύρων ή την κόρη του νεκρού Τζορτζ Φλόιντ μιμούμενος τη φωνή της: «Ο μπαμπάς άλλαξε τον κόσμο». Από αυτές τις μικρές στιγμές είναι φτιαγμένη η αισθηματική αγωγή του. «Ημουν πάντα ο πολίτης που πίστευε στον Ομπάμα. Και μένει μέσα μου η ομιλία του στην ορκωμοσία: “Yes, we can” (“Ναι, μπορούμε”). Οπως και η αναγνώριση των λαθών του. “Πριν από δύο μήνες λέγατε κάτι άλλο” τού είπε ένας δημοσιογράφος. “Πριν από δύο μήνες έκανα λάθος” τού απάντησε ο Ομπάμα. Τι άλλο πρέπει να πιστέψουμε πέρα από αυτές τις μικρές στιγμές που γράφουν ιστορία; Το “Εχω ένα όνειρο” του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ποιος άλλος το έκανε αυτό στον 20ό αιώνα μπροστά σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους; Οι καιροί άλλαξαν. Και θα συνεχίζουν να αλλάζουν εις βάρος των τεράτων, όπως είναι ο Τραμπ».

Κάν’ το όπως ο Μπράντο

Οι λίγες πάσες που παίρνει από τον βοηθό του Αλεκ, τον οποίο γνώρισε κατά το ανέβασμα της σαιξπηρικής «Τρικυμίας» στη Σόφια της Βουλγαρίας, μεταμορφώνονται σε «σκηνοθετημένα» στιγμιότυπα ζωής. Κι όμως, τον προβοκάρω, ο κινηματογράφος είναι το μόνο είδος που δεν πέρασε στη δημιουργική του ατζέντα. «Μεγάλωσα στον κόσμο του θεάτρου. Κάποτε αγάπησα το σινεμά και προσπάθησα να δουλέψω, αλλά δεν είμαι καλός εκεί. Ο κινηματογράφος είναι η τέχνη του close up. Αυτό ήθελαν οι παλιοί σταρ, με αυτές τις τεχνικές ήξεραν να δουλεύουν. Εγώ θέλω να δείξω έναν άνθρωπο που περνάει σε μια σκηνή επί τριάμισι λεπτά. Αυτή η κίνηση με ενδιαφέρει. Αυτήν θέλω να στήσω και να φωτίσω αφήνοντας τον χρόνο να περνάει».

Σταματάει για λίγο, κοιτάζει προς το φαληρικό μέτωπο και επανέρχεται ξαφνικά. «Σήμερα ρώτησα μία από τις ηθοποιούς αν θυμάται τον τρόπο με τον οποίο πιάνει ο Μάρλον Μπράντο το λευκό γάντι της Εύα Μαρί Σαντ στο “Λιμάνι της αγωνίας”. Λεπτεπίλεπτα, αρμονικά, ανεπαίσθητα. Αυτό ήθελα στη σκηνή όταν της πέφτει το μαντίλι στον “Οθέλλο”. Αλλά αφού ανέφερα το θηρίο Μπράντο θέλω να πω μια άλλη ιστορία. Το 1947 έπαιζε σε ένα θεατρικό του Μπροντγουέι, το οποίο ήταν απόλυτη καταστροφή. Πήγε να το δει, όμως, ο Αρθουρ Μίλερ. Σε ένα άδειο καφέ, κάπου στις μεσοδυτικές πολιτείες, μπαίνει ο ήρωας. Προχωράει στη σκηνή και βρίσκει ένα σημείο κοντά στους θεατές. Και από εκεί κοιτάζοντας γύρω φωνάζει: “Είναι κανείς εδώ; Θέλω να πιω ένα ποτό”. Ο Μίλερ έγραψε ότι ήταν η πιο ηλεκτρισμένη στιγμή που έζησε ποτέ μέσα σε θέατρο. Τι είχε συμβεί; Μπήκε ένα άγριο ζώο απ’ το πουθενά; Είχε ξεχάσει τις ατάκες και αυτοσχεδίασε; Ο,τι κι αν είχε συμβεί, οι θεατές είχαν παραλύσει από το ταλέντο και την ομορφιά της στιγμής. Εγώ προέρχομαι από διαφορετικό κώδικα, αλλά ξέρω να αναγνωρίζω πότε ένας ηθοποιός είναι σπουδαίος».

Ξέρει επίσης να αναγνωρίζει ποιες σταρ μπορούν να αναγεννήσουν τον εαυτό τους πάνω στη σκηνή. «Ξέρετε ποια έχει μάθει πλέον όλα τα τρικ των ιερών τεράτων; Η Μαντόνα. Τώρα και η Lady Gaga. Πού πρέπει να βρίσκεται η κάμερα, τα φώτα, πότε να γίνει η αλλαγή των κοστουμιών. Το ότι είναι ποπ δεν σημαίνει τίποτε. Το μυστήριο κρύβεται κάτω από την επιφάνεια». Αντιθέτως, όταν πριν από χρόνια ανέβασε το «Mary Queen of Scotts» – τελικά με την Ιζαμπέλ Ιπέρ – η Νικόλ Κίντμαν, η Μέριλ Στριπ και η Κέιτ Μπλάνσετ έκαναν πίσω. «Φοβήθηκαν να μείνουν μόνες πάνω στη σκηνή για έναν μονόλογο. Είχαν ανάγκη από παρτενέρ. Το σέβομαι».

Πριν από την Αθήνα βρέθηκε στη Φλωρεντία για την ελεύθερη διασκευή του «Βιβλίου της ζούγκλας» με ηθοποιούς από διαφορετικές κουλτούρες. «Ο πρωταγωνιστής από το Βιετνάμ, η ηθοποιός – ελέφαντας από την Γκάνα. Αυτός είναι ο κόσμος μας κι εγώ είμαι πολίτης του. Δεν πιστεύω στον ακτιβισμό του τύπου “πώς θα σώσει η τέχνη τον κόσμο”, αλλά μου φαίνεται ότι το έργο ήρθε στην κατάλληλη στιγμή». Σειρά έχει η Πάλμα ντε Μαγιόρκα, όπου ετοιμάζει ένα καλλιτεχνικό πρότζεκτ με φοιτητές. Στο Ντύσελντορφ, εξάλλου, και στη συνέχεια στο Κάουνας της Λιθουανίας, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, ανεβαίνει ο «Ντόριαν». Ο ηθοποιός Κρίστιαν Φρίντελ θα είναι βαμμένος με το ίδιο λευκό προσωπείο – δάνειο από το γιαπωνέζικο θέατρο Νο – το οποίο θα δουν και οι έλληνες θεατές στον «Οθέλλο». «Ολοι οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς “γράφουμε” το ίδιο έργο. Το μωρό γεννιέται ξέροντας τα πάντα. Είναι το ξεδίπλωμα της γνώσης που μετράει. Και είναι μια διαδικασία η μάθηση. Κάθε γενιά πρέπει να ανακαλύπτει την τέχνη. Αυτό εννοούμε με την αβάν γκαρντ. Θεωρούμε ότι οι εκατοντάδες κύβοι που τοποθέτησε ο Ντόναλντ Τζαντ στη Μάρφα του Δυτικού Τέξας είναι κάτι καινούργιο. Κοιτάξτε ξανά τις πυραμίδες της Αιγύπτου! Το θέατρο που κάνω έχει, κατά μία έννοια, ασιατικές επιρροές, αλλά δεν παύει να είναι δυτικό. Αρα προέρχεται από την αρχαιοελληνική παράδοση, όπου οι πρωταγωνιστές φορούν προσωπεία και γύρω τους στέκεται ο Χορός. Στη δική μου δουλειά είναι σαν να φοράω μια μάσκα στην εικόνα που δημιουργείται πάνω στη σκηνή. Πώς; Με τον φωτισμό και τον ήχο».

Το αριστούργημα του Πιάνο

Οση ώρα διαρκεί η συζήτησή μας, επανέρχεται αρκετές φορές στη θέα προς το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. «Αυτό που έχει καταφέρει ο Ρέντσο Πιάνο, του οποίου δηλώνω θαυμαστής, είναι ένα αρχιτεκτονικό αριστούργημα. Το εσωτερικό της Λυρικής όχι τόσο, αλλά ο εξωτερικός χώρος, ναι. Την ημέρα μπορείς να δεις οικογένειες και παιδιά να βολτάρουν δίπλα στο κτίριο που μοιάζει με πλοίο κοντά στη θάλασσα. Το ακόμα πιο σημαντικό είναι φωτισμένο, αναδεικνύεται τη νύχτα. Οποιος μπορεί να φωτίσει κτίριο τη νύχτα και εκείνο να “μείνει” στη θέση του, έχει καταφέρει ένα αριστούργημα». Θυμάται ξαφνικά τη φίλη του Ειρήνη Παππά με την «κλασική ελληνική ομορφιά», κοιτάζει ξανά την αθηναϊκή νύχτα, ξεχωρίζει ένα ημιτελές κτίριο με σίδερα να προεξέχουν. «Υπάρχει κάτι όμορφο μέσα στην ασχήμια και κάτι τερατώδες μέσα στην ομορφιά».

Λίγο πριν αποχαιρετιστούμε η συζήτηση καταλήγει μέσα από αρκετά ζιγκ – ζαγκ στον πρόσφατο χιονιά, που μετέθεσε την πρεμιέρα του «Οθέλλου». Ο Μπομπ Ουίλσον σκέφτεται την εικόνα του ΚΠΙΣΝ με χιόνι. Πόσο όμορφο θα ήταν ένα χιονισμένο πάρκο στην καρδιά της μητρόπολης. Αλλά και πόσο επώδυνο το κρύο για κάποιους που έμειναν μόνοι. Κι ύστερα μια σκέψη που ξέφυγε από το στενό πλαίσιο μιας συνέντευξης. Ο Μπομπ Ουίλσον έμοιαζε να απευθύνεται στους άλλους δύο από έναν κόσμο δικό του, σαν να υπήρχε μια διαχωριστική γραμμή τις λίγες στιγμές που έμεινε εκεί, όρθιος, και αναρωτιόταν: «Τα πουλιά; Πού πηγαίνουν τα πουλιά των πόλεων όταν έχει τόση παγωνιά εκεί έξω; Και τι τρώνε; Υποτίθεται ότι αγωνιούμε όλοι για το περιβάλλον. Αλλά δεν καθίσαμε ούτε μια στιγμή να σκεφτούμε πού πηγαίνουν τα πουλιά όταν χιονίζει».